“Con hư tại mẹ, cháu hư tại bà” là câu nói quen thuộc trong đời sống người Việt, thường được nhắc đến khi một đứa trẻ có hành vi chưa đúng. Theo thời gian, câu nói này dần trở thành một “khuôn mẫu suy nghĩ”, khiến nhiều người mặc định rằng mọi vấn đề của trẻ đều xuất phát từ cách dạy của mẹ hoặc bà.
Nhưng liệu cách hiểu đó có còn phù hợp trong xã hội hiện đại? Và nếu hiểu sai, hệ quả sẽ là gì? Bài viết này sẽ giúp bạn nhìn lại câu tục ngữ quen thuộc dưới một góc nhìn sâu sắc và nhân văn hơn, từ đó tìm ra hướng nuôi dạy con hiệu quả.
1. Con hư tại mẹ cháu hư tại bà nghĩa là gì?
“Con hư tại mẹ, cháu hư tại bà” là một câu tục ngữ dân gian quen thuộc, phản ánh quan niệm rằng hành vi của trẻ chịu ảnh hưởng trực tiếp từ người gần gũi và chăm sóc trẻ nhiều nhất. Khi con cái có biểu hiện sai lệch, người mẹ thường được xem là người chịu trách nhiệm chính. Tương tự, nếu cháu trở nên bướng bỉnh, khó dạy trong quá trình sống cùng ông bà, thì vai trò của người bà cũng thường bị đặt vào trung tâm của vấn đề.
Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn, ý nghĩa của câu nói này không nằm ở việc quy kết lỗi cho một cá nhân, mà là lời nhắc nhở về tầm quan trọng của môi trường nuôi dạy. Trẻ em không tự nhiên trở nên “ngoan” hay “hư”, mà hình thành tính cách thông qua cách được yêu thương, hướng dẫn và tương tác mỗi ngày. Một đứa trẻ lớn lên trong sự nuông chiều thiếu nguyên tắc có thể mất đi ý thức kỷ luật, trong khi một đứa trẻ thiếu sự lắng nghe và kết nối cũng dễ phản kháng hoặc thu mình.
XEM THÊM: 5 nguyên tắc vàng trong nuôi dạy trẻ mà cha mẹ nên biết
Vấn đề nằm ở chỗ, trong thực tế, câu tục ngữ này thường bị hiểu theo hướng đổ lỗi. Khi trẻ có vấn đề, người mẹ dễ trở thành “người chịu trách nhiệm”, còn mối quan hệ giữa mẹ và bà cũng dễ phát sinh căng thẳng. Điều này vô tình làm lệch đi ý nghĩa ban đầu của câu nói, khiến gia đình tập trung vào việc quy trách nhiệm thay vì cùng nhau nhìn nhận và điều chỉnh cách nuôi dạy trẻ.
Vì vậy, điều quan trọng không phải là xác định “ai làm con hư”, mà là nhận ra rằng hành vi của trẻ là kết quả của cả một quá trình tương tác trong gia đình. Khi người lớn thay đổi cách dạy và cách yêu thương, trẻ cũng sẽ thay đổi theo.
2. Câu tục ngữ “Con hư tại mẹ cháu hư tại bà” có còn đúng trong xã hội ngày nay?
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi vai trò của các thành viên trong gia đình đã có nhiều thay đổi, việc áp dụng nguyên vẹn câu tục ngữ “con hư tại mẹ cháu hư tại bà” không còn hoàn toàn phù hợp.
Ngày nay, việc nuôi dạy một đứa trẻ không chỉ diễn ra trong phạm vi gia đình mà còn chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố khác như nhà trường, bạn bè, môi trường xã hội và đặc biệt là công nghệ. Trẻ có thể học hỏi hành vi và quan điểm từ nhiều nguồn khác nhau, khiến quá trình hình thành nhân cách trở nên phức tạp hơn rất nhiều so với trước đây.
Bên cạnh đó, người mẹ hiện đại không còn chỉ gắn với vai trò chăm sóc gia đình mà còn tham gia vào công việc, sự nghiệp và các mối quan hệ xã hội. Việc mặc định mẹ là người chịu trách nhiệm chính trong mọi vấn đề của con không chỉ tạo áp lực mà còn thiếu công bằng. Tương tự, ông bà ngày nay cũng không chỉ là người “chiều cháu”, mà nhiều khi còn là người hỗ trợ quan trọng trong việc nuôi dạy trẻ.
Tuy nhiên, một thực tế đáng lưu ý là không ít gia đình hiện nay đang rơi vào tình trạng thiếu kết nối trong gia đình. Mỗi người một quan điểm, một cách dạy, thậm chí ít có sự trao đổi và thấu hiểu lẫn nhau. Khi người lớn chưa thực sự kết nối, trẻ sẽ dễ bị đặt vào những thông điệp mâu thuẫn: lúc thì bị kiểm soát, lúc lại được nuông chiều. Điều này khiến trẻ không xác định được ranh giới rõ ràng, từ đó hình thành những hành vi lệch chuẩn.
Điều cần được nhìn nhận lại không phải là tình yêu của mẹ hay của bà, mà là cách các thành viên trong gia đình phối hợp với nhau. Khi cách dạy thiếu sự thống nhất, trẻ sẽ dễ bị rối loạn về giới hạn và hành vi. Ngược lại, khi gia đình có sự đồng thuận và nhất quán, trẻ sẽ có một môi trường rõ ràng để phát triển.
Vì vậy, trong xã hội ngày nay, câu tục ngữ này chỉ còn đúng ở một khía cạnh nhất định: nhấn mạnh vai trò của người lớn. Nhưng điều cốt lõi không còn là “lỗi thuộc về ai”, mà là gia đình có đang cùng nhau tạo ra một môi trường nuôi dạy tích cực hay không.
3. Vì sao trẻ “hư” không chỉ do mẹ hay bà?
Thực tế, không có đứa trẻ nào sinh ra đã “hư”. Mọi hành vi của trẻ đều là kết quả của quá trình học hỏi và thích nghi với môi trường xung quanh. Khi một đứa trẻ có biểu hiện bướng bỉnh, chống đối hoặc thiếu kỷ luật, đó thường là dấu hiệu của một vấn đề sâu hơn chứ không đơn thuần là lỗi của riêng mẹ hay bà.
Trẻ em học từ chính những gì chúng nhìn thấy mỗi ngày. Cách cha mẹ nói chuyện, cách ông bà phản ứng, cách mọi người giải quyết mâu thuẫn… tất cả đều được trẻ quan sát và ghi nhớ. Nếu trong gia đình tồn tại sự thiếu nhất quán, lúc nghiêm khắc, lúc dễ dãi, trẻ sẽ không biết đâu là giới hạn thực sự. Dần dần, trẻ hình thành thói quen thử thách giới hạn và phản ứng theo cảm xúc nhiều hơn là nguyên tắc.
Bên cạnh đó, tình yêu thương thiếu định hướng cũng là một nguyên nhân phổ biến. Trong nhiều gia đình, ông bà vì thương cháu mà sẵn sàng đáp ứng mọi yêu cầu, thậm chí bênh vực cháu ngay cả khi cháu sai. Điều này vô tình khiến trẻ hiểu rằng mình luôn đúng, từ đó mất đi khả năng nhận lỗi và chịu trách nhiệm.
Ở chiều ngược lại, không ít cha mẹ vì bận rộn mà thiếu sự kết nối với con. Khi thời gian dành cho con quá ít, cha mẹ dễ lựa chọn cách kiểm soát hoặc ra lệnh thay vì lắng nghe và thấu hiểu. Trẻ khi không được đáp ứng nhu cầu cảm xúc sẽ dễ có những hành vi tiêu cực như một cách để thu hút sự chú ý.
XEM THÊM: Nguyên nhân cha mẹ mất kết nối với con và cách hàn gắn hiệu quả
Ngoài ra, sự mâu thuẫn trong cách dạy con giữa các thành viên trong gia đình cũng là yếu tố khiến trẻ rối loạn hành vi. Khi mẹ dạy một kiểu, bà lại làm theo kiểu khác, trẻ sẽ nhanh chóng nhận ra “kẽ hở” và tận dụng điều đó để đạt được điều mình muốn. Lâu dần, việc “không nghe lời” trở thành một thói quen.
4. Làm gì để không còn “con hư tại mẹ cháu hư tại bà”?
Sau khi hiểu rằng hành vi của trẻ không đến từ một cá nhân mà là kết quả của cả môi trường, điều quan trọng nhất không còn là đổ lỗi, mà là cùng nhau thay đổi cách nuôi dạy. Những giải pháp dưới đây không chỉ giúp điều chỉnh hành vi của trẻ, mà còn giúp gia đình xây dựng lại sự kết nối bền vững từ bên trong.
4.1. Thay đổi góc nhìn: Từ đổ lỗi sang thấu hiểu
Nền tảng của mọi thay đổi bắt đầu từ nhận thức. Khi một đứa trẻ có hành vi “khó dạy”, thay vì hỏi “ai làm con hư?”, cha mẹ và ông bà cần chuyển sang câu hỏi: “Điều gì đang xảy ra bên trong con?”.
Mỗi hành vi của trẻ đều ẩn chứa một nhu cầu chưa được đáp ứng – có thể là nhu cầu được quan tâm, được công nhận hoặc được lắng nghe. Khi người lớn thay đổi góc nhìn từ phán xét sang thấu hiểu con cái, cách phản ứng cũng sẽ thay đổi. Và chính điều đó giúp trẻ cảm thấy an toàn hơn để điều chỉnh hành vi của mình.
4.2. Thiết lập sự thống nhất trong cách dạy con
Sau khi thay đổi nhận thức, bước tiếp theo là hành động cụ thể. Một trong những yếu tố quan trọng nhất là sự thống nhất giữa cha mẹ và ông bà.
Trẻ em cần một môi trường rõ ràng, nơi các nguyên tắc không thay đổi theo từng người. Nếu mẹ nghiêm khắc nhưng bà lại dễ dãi, trẻ sẽ rơi vào trạng thái “không có ranh giới”, lâu dần hình thành thói quen chống đối hoặc lợi dụng sự khác biệt.
Vì vậy, gia đình cần cùng nhau thống nhất những nguyên tắc cơ bản: cách ứng xử, giới hạn, cách xử lý khi trẻ sai. Sự nhất quán không chỉ giúp trẻ dễ hiểu mà còn giúp trẻ cảm thấy an toàn.
4.3. Yêu thương đúng cách: Có giới hạn nhưng không kiểm soát
Yêu thương là điều không thể thiếu, nhưng yêu thương đúng cách mới là điều quan trọng. Nhiều gia đình rơi vào hai trường hợp: quá nuông chiều hoặc quá kiểm soát.
Khi trẻ được đáp ứng mọi yêu cầu, trẻ sẽ không học được sự kiên nhẫn và trách nhiệm. Ngược lại, khi trẻ bị kiểm soát quá chặt, trẻ dễ phản kháng hoặc thu mình.
Giải pháp nằm ở sự cân bằng: yêu thương nhưng có giới hạn. Người lớn cần kiên định với nguyên tắc, nhưng vẫn giữ sự nhẹ nhàng và tôn trọng. Khi đó, trẻ vừa cảm nhận được tình yêu, vừa hiểu được ranh giới.
4.4. Tăng kết nối thay vì chỉ sửa hành vi
Một sai lầm phổ biến là cha mẹ chỉ tập trung “sửa hành vi” mà quên mất “kết nối cảm xúc”. Trong khi đó, hành vi chỉ là phần bên ngoài, còn cảm xúc mới là gốc rễ.
Khi trẻ cảm thấy được lắng nghe, được thấu hiểu, trẻ sẽ tự nhiên hợp tác hơn mà không cần ép buộc. Ngược lại, nếu chỉ dùng mệnh lệnh hoặc la mắng, trẻ có thể nghe lời nhất thời nhưng không thay đổi từ bên trong.
Những điều đơn giản như trò chuyện mỗi ngày, hỏi han cảm xúc, dành thời gian chất lượng cho con… chính là chìa khóa giúp xây dựng sự kết nối lâu dài.
4.5. Người lớn thay đổi – trẻ sẽ thay đổi
Trẻ em là tấm gương phản chiếu của người lớn. Vì vậy, cách nhanh nhất để thay đổi một đứa trẻ không phải là “sửa con”, mà là “sửa mình”.
Nếu cha mẹ thường xuyên mất kiểm soát cảm xúc, trẻ cũng sẽ học cách phản ứng tương tự. Nếu người lớn biết bình tĩnh, lắng nghe và tôn trọng, trẻ cũng sẽ dần hình thành những hành vi đó.
Đây là một quá trình không dễ, nhưng là con đường bền vững nhất. Khi người lớn thay đổi từ bên trong, trẻ không cần bị ép buộc mà vẫn tự điều chỉnh theo.
4.6. Đồng hành thay vì làm thay hoặc bỏ mặc
Nhiều gia đình rơi vào hai trạng thái: làm thay con, bỏ mặc con. Cả hai đều khiến trẻ không phát triển được khả năng tự lập và chịu trách nhiệm.
Điều trẻ cần là sự đồng hành. Nghĩa là người lớn không làm thay, nhưng luôn ở bên để hướng dẫn khi cần. Khi con sai, thay vì trách phạt, hãy giúp con hiểu sai ở đâu và làm thế nào để sửa.
Khi được trao cơ hội trải nghiệm và chịu trách nhiệm trong giới hạn an toàn, trẻ sẽ trưởng thành một cách tự nhiên.
4.7. Chủ động học cách làm cha mẹ
Nuôi dạy con đúng cách không phải là bản năng, mà là một kỹ năng cần học. Trong xã hội hiện đại, những phương pháp cũ có thể không còn phù hợp.
Việc đọc sách, tham gia các chương trình đào tạo hoặc lắng nghe những chia sẻ từ người có kinh nghiệm sẽ giúp cha mẹ hiểu con sâu sắc hơn. Khi có kiến thức đúng, cha mẹ sẽ không còn dạy con bằng cảm xúc, mà bằng sự thấu hiểu và định hướng rõ ràng.
“Con hư tại mẹ cháu hư tại bà” không nên được hiểu như một lời kết tội, mà nên được nhìn nhận như một lời nhắc nhở về vai trò của người lớn trong cuộc đời của trẻ. Nhưng trong xã hội hiện đại, trách nhiệm ấy không thuộc về riêng mẹ hay bà, mà là sự chung tay của cả gia đình.
Một đứa trẻ không cần một người mẹ hoàn hảo hay một người bà hoàn hảo. Điều trẻ cần là một môi trường đủ yêu thương, đủ nguyên tắc và đủ sự nhất quán.
Khi gia đình ngừng đổ lỗi và bắt đầu thấu hiểu, đó cũng là lúc hành trình nuôi dạy con thực sự bắt đầu đi đúng hướng.
Nuôi dạy con chưa bao giờ là hành trình dễ dàng. Nhưng bạn không cần phải đi một mình. Chương trình miễn phí của Minh Trí Thành sẽ giúp bạn:
-
Hiểu sâu nguyên nhân gốc rễ khiến con “khó dạy”
-
Biết cách kết nối và giao tiếp để con hợp tác thay vì chống đối
-
Chuyển hóa từ bên trong, để việc dạy con trở nên nhẹ nhàng và hiệu quả hơn
Đây không chỉ là nơi học cách dạy con, mà là hành trình quay về chính mình – thay đổi từ gốc rễ – để con thay đổi theo.
Đăng ký tham gia ngay tại: https://sukien.minhtrithanh.com/truyenthong?utm_source=blog để bắt đầu hành trình thấu hiểu và đồng hành cùng con một cách đúng đắn.
