Bạo lực học đường gồm 7 loại: 4 hình thức đã được ghi nhận trong các nghiên cứu quốc tế là thể chất, tinh thần, xã hội và tình dục, cùng 3 hình thức đang phổ biến hơn trong thực tế tại Việt Nam là bạo lực mạng, bạo lực tài sản và bạo lực qua đối tượng thứ ba. Lanh tôi sẽ giúp anh chị nhận diện từng loại qua biểu hiện cụ thể.
Bạo lực học đường gồm những loại nào? Dấu hiệu nhận biết?
Bạo lực học đường gồm 7 loại: bạo lực thể chất, bạo lực tinh thần và ngôn từ, bạo lực xã hội, bạo lực tình dục học đường, bạo lực mạng, bạo lực về tài sản, và bạo lực qua đối tượng thứ ba. Phần dưới đây, Lanh tôi tách rõ đâu là 4 loại đã được nghiên cứu quốc tế ghi nhận, đâu là 3 hiện tượng đang nổi lên thêm ở Việt Nam.
1. Phân loại theo chuẩn UNESCO (4 loại)
Theo báo cáo Behind the Numbers: Ending School Violence and Bullying do UNESCO công bố năm 2019, bạo lực học đường được chia thành 4 loại chính:
- Bạo lực thể chất: các hành vi gây tổn thương cơ thể như đánh, đá, phá hoại đồ dùng
- Bạo lực tinh thần: bao gồm cả lời nói xúc phạm lẫn hành vi cô lập, loại trừ khỏi nhóm
- Bạo lực tình dục: quấy rối, đụng chạm hoặc bình phẩm mang tính chất tình dục
- Bắt nạt trực tuyến: được UNESCO xem là một biến thể của bạo lực tinh thần hoặc tình dục, chỉ khác là diễn ra qua môi trường mạng
Báo cáo này cũng đưa ra một con số đáng chú ý: gần một phần ba học sinh trên thế giới từng bị bắt nạt tại trường ít nhất một lần trong tháng gần nhất, và cứ mười em thì có một em từng là nạn nhân của bắt nạt qua mạng.
2. Ba hình thức bạo lực học đường mới hình thành
Ngoài 4 loại UNESCO đã ghi nhận chính thức thì còn tồn tại ba hình thức bạo lực học đường chưa chính thức là bạo lực về tài sản, bạo lực qua trung gian, và bạo lực trên mạng dưới nhiều hình thức mới.
- Bạo lực về tài sản: ép nộp tiền, mượn đồ không trả, cố ý phá đồ dùng của bạn
- Bạo lực qua trung gian: một học sinh chủ mưu nhưng nhờ người khác ra tay để né trách nhiệm khi bị phát hiện
- Bạo lực trên mạng: không chỉ dừng ở bình luận ác ý mà còn có lập nhóm chat tẩy chay, chế ảnh, phát tán thông tin sai lệch trên nhiều nền tảng cùng lúc
Đây là quan sát thực tế từ công việc tư vấn của Lanh tôi, không phải một phân loại khoa học chính thức.
Nhận diện các hình thức bạo lực học đường qua biểu hiện cụ thể
Mỗi loại trong 7 hình thức bạo lực học đường có biểu hiện hành vi và dấu hiệu nhận biết khác nhau. Bạo lực thể chất thường để lại vết bầm tím hoặc quần áo rách trên người con, trong khi bạo lực tinh thần hay bạo lực xã hội lại không để lại dấu vết nào trên cơ thể mà chỉ khiến con thu mình, tự ti, ngại giao tiếp. Nhận diện đúng biểu hiện của từng loại giúp cha mẹ phát hiện sớm, thay vì chỉ chờ đến khi con bị tổn thương rõ rệt mới nhận ra.
Bạo lực thể chất
Bạo lực thể chất là hành vi dùng vũ lực trực tiếp gây tổn thương cơ thể bạn học, đây là loại dễ nhận biết nhất trong 7 hình thức bạo lực học đường.
Biểu hiện thường gặp:
- Đánh, đá, kéo tóc, xô đẩy
- Dùng vật dụng để gây thương tích
- Phổ biến hơn ở học sinh nam bậc trung học cơ sở và trung học phổ thông
Dấu hiệu cha mẹ cần chú ý:
- Vết bầm tím không rõ nguyên nhân trên tay, chân
- Quần áo, cặp sách rách một cách bất thường
- Con ngại thay đồ trước mặt người khác
Theo quan sát của Lanh tôi qua nhiều năm làm việc cùng các gia đình, trẻ có hành vi bạo lực thể chất phần nhiều không phải vì bản chất hư, mà vì đang thiếu kỹ năng xử lý cảm xúc tức giận. Khi cha mẹ tìm hiểu nguyên nhân sâu xa thay vì chỉ trách phạt, việc can thiệp thường hiệu quả hơn.
Bạo lực tinh thần và ngôn từ
Bạo lực tinh thần và ngôn từ không để lại dấu vết trên cơ thể, nhưng hậu quả tâm lý mà nó gây ra cho trẻ đôi khi còn kéo dài hơn bạo lực thể chất.
Biểu hiện thường gặp:
- Chửi bới, miệt thị ngoại hình
- Đe dọa, đặt biệt danh xấu
- Chế giễu lặp đi lặp lại một đặc điểm nào đó của bạn học
Dấu hiệu cha mẹ cần chú ý:
- Con thu mình lại, ngại giao tiếp
- Tự ti về ngoại hình hoặc năng lực bản thân
- Có xu hướng né tránh những tình huống đông người
Lanh tôi từng đồng hành cùng một bé học sinh lớp 6 bị bạn cùng lớp đặt biệt danh chê bai suốt gần một học kỳ mà không dám kể với ai, đến khi mẹ bé nhận ra con ngày càng ít nói và sụt cân mới bắt đầu tìm hiểu nguyên nhân thật sự.
Bạo lực xã hội
Bạo lực xã hội là hình thức cô lập, tẩy chay, khi một nhóm bạn cố tình không cho một học sinh tham gia vào các hoạt động chung hoặc lan truyền để cả lớp cùng xa lánh một cá nhân.
Biểu hiện thường gặp:
- Không cho tham gia hoạt động nhóm, sinh hoạt tập thể
- Cố tình không mời tham gia sinh nhật, đi chơi chung
- Lan truyền để nhiều bạn cùng xa lánh một người
Dấu hiệu cha mẹ cần chú ý:
- Con ngồi ăn một mình dù trước đó vẫn có bạn bè
- Không có ai rủ rê tham gia hoạt động ngoài giờ học
- Tỏ ra buồn bã khi nhắc đến lớp học, bạn bè
Hình thức này thường gặp ở giai đoạn trẻ rất coi trọng việc được thuộc về một nhóm bạn, nhất là bậc trung học cơ sở. Với hình thức này, cha mẹ cần đặc biệt kiên nhẫn lắng nghe, vì trẻ thường không kể ra ngay do cảm giác xấu hổ khi nghĩ rằng bản thân “không ai thích”.
Bạo lực tình dục học đường
Đây là hình thức nhạy cảm nhất và cũng dễ bị bỏ qua nhất, vì nạn nhân thường chọn cách im lặng thay vì lên tiếng.
Biểu hiện thường gặp:
- Bình phẩm khiếm nhã về ngoại hình hoặc giới tính
- Đụng chạm cơ thể không mong muốn
- Chia sẻ hình ảnh nhạy cảm của bạn học mà không có sự đồng ý
Dấu hiệu cha mẹ cần chú ý:
- Con né tránh một người cụ thể mà không giải thích rõ lý do
- Sợ hãi hoặc phản ứng bất thường khi nhắc đến một hoạt động, một địa điểm ở trường
- Thay đổi tâm lý bất thường không rõ nguyên nhân
Vì tính chất nhạy cảm, nạn nhân thường không dám kể với ai vì sợ bị đổ lỗi ngược hoặc xấu hổ, nên vai trò chủ động lắng nghe và tạo không gian an toàn để con chia sẻ từ phía cha mẹ trở nên vô cùng quan trọng.
Bạo lực mạng
Bạo lực mạng, hay bắt nạt trực tuyến, là hình thức phát triển với tốc độ đáng lo ngại khi trẻ tiếp cận điện thoại và mạng xã hội từ rất sớm.
Biểu hiện thường gặp:
- Đăng ảnh chế để chế giễu
- Phát tán tin đồn thất thiệt
- Lập nhóm chat để cùng công kích một bạn học
Điều khiến bạo lực mạng nguy hiểm hơn các hình thức truyền thống nằm ở ba đặc điểm: lan truyền nhanh, tồn tại lâu và khó xóa bỏ hoàn toàn, và bám theo con mọi lúc mọi nơi kể cả khi đã về nhà, thay vì chỉ giới hạn trong khuôn viên trường học.
Dấu hiệu cha mẹ cần chú ý:
- Con đột nhiên giấu điện thoại
- Hoảng loạn hoặc buồn bã ngay sau khi lướt mạng xã hội
- Thoát khỏi các nhóm chat mà trước đây vẫn tham gia
Với hình thức này, Lanh tôi luôn khuyến khích cha mẹ đồng hành cùng con trong không gian mạng thay vì cấm đoán hoàn toàn, vì việc cấm đoán đôi khi khiến con giấu diếm nhiều hơn.
Bạo lực về tài sản
Bạo lực về tài sản ít được nhắc đến nhưng khá phổ biến, biểu hiện qua việc một nhóm học sinh ép bạn học nộp tiền, mượn đồ không trả, hoặc cố ý phá hỏng đồ dùng cá nhân của bạn.
Dấu hiệu cha mẹ cần chú ý:
- Con thường xuyên mất đồ dùng học tập
- Xin tiền tiêu vặt với tần suất và lý do bất thường
- Lo lắng mỗi khi mang đồ vật có giá trị đến trường
Đây là hình thức cha mẹ dễ bỏ sót nhất, vì con thường không kể ra do sợ bị trả thù nặng hơn nếu người lớn can thiệp.
Bạo lực qua trung gian
Đây là hình thức tinh vi nhất trong 7 loại, khi người khởi xướng không trực tiếp ra tay mà nhờ người khác thực hiện hành vi bạo lực để né tránh trách nhiệm khi bị phát hiện.
Một tình huống thường gặp là một học sinh tung tin đồn sai sự thật về một bạn khác cho một nhóm bạn thứ ba, khiến nhóm này tức giận và ra tay thay mình, trong khi người khởi xướng ban đầu vẫn giữ vẻ ngoài vô can.
Hình thức này khó phát hiện vì nạn nhân thường chỉ nhìn thấy người trực tiếp gây hại, mà không nhận ra có người đứng sau, và người bị lợi dụng để ra tay đôi khi cũng không ý thức được mình đang bị thao túng. Với trường hợp này, cha mẹ cần giúp con học cách bình tĩnh xác minh thông tin trước khi phản ứng, đồng thời dạy con nhận diện những lời rủ rê, kích động từ bạn bè xung quanh.
Bạo lực học đường xảy ra giữa những ai?
Bạo lực học đường có thể xảy ra giữa 4 nhóm chủ thể: học sinh với học sinh, học sinh với giáo viên, giáo viên với học sinh, và phụ huynh với học sinh khác. Trong đó, hình thức giữa học sinh với nhau là phổ biến nhất, ba nhóm còn lại tuy ít gặp hơn nhưng vẫn cần cha mẹ lưu ý.
| Chủ thể liên quan | Mô tả | Ví dụ tình huống thường gặp |
|---|---|---|
| Học sinh với học sinh | Hình thức phổ biến nhất, chiếm phần lớn các vụ việc được ghi nhận | Nhóm bạn tẩy chay, đánh hội đồng, bắt nạt qua mạng xã hội |
| Học sinh với giáo viên | Hiếm gặp hơn, thường xuất phát từ mâu thuẫn cá nhân | Học sinh có lời lẽ xúc phạm hoặc hành vi chống đối giáo viên |
| Giáo viên với học sinh | Bao gồm cả hình thức thể chất và ngôn từ trong lớp học | Dùng lời lẽ nặng nề, hình phạt thể chất không phù hợp |
| Phụ huynh với học sinh khác | Xảy ra khi phụ huynh của một học sinh có hành vi bạo lực với con của gia đình khác | Phụ huynh đến trường lớn tiếng hoặc hành hung con của người khác vì mâu thuẫn giữa các con |
Hiểu rõ bạo lực học đường bao gồm những gì ở cả bốn nhóm quan hệ này giúp cha mẹ không chỉ bảo vệ con mà còn chủ động phối hợp đúng cách với nhà trường khi sự việc xảy ra.
Ranh giới giữa trêu đùa bạn bè và bạo lực học đường
Ranh giới giữa trêu đùa bạn bè và bạo lực học đường nằm ở bốn tiêu chí: chủ đích của hành vi, sự đồng thuận của cả hai bên, tần suất lặp lại và hậu quả tổn thương để lại. Một tình huống càng hội đủ nhiều tiêu chí trong số này thì càng có khả năng đã vượt khỏi ranh giới trêu đùa thông thường.
| Tiêu chí | Trêu đùa bình thường | Bạo lực học đường |
|---|---|---|
| Chủ đích | Không nhằm gây tổn thương, mang tính vui vẻ | Có chủ đích làm tổn thương, kiểm soát hoặc hạ thấp người khác |
| Sự đồng thuận | Cả hai bên cùng thấy vui, có thể đổi vai trò cho nhau | Chỉ một bên chủ động, bên còn lại không mong muốn nhưng không dám phản đối |
| Tần suất | Xảy ra ngẫu nhiên, không lặp lại có hệ thống | Lặp đi lặp lại nhiều lần, có tính chất kéo dài |
| Hậu quả | Không để lại tổn thương tâm lý hay thể chất đáng kể | Gây ra lo âu, sợ hãi, tự ti hoặc tổn thương thực sự cho nạn nhân |
Khi một tình huống hội đủ từ ba trong bốn tiêu chí trên trở lên, đặc biệt là yếu tố lặp lại và hậu quả tổn thương, cha mẹ nên xem đó là dấu hiệu của bạo lực học đường thay vì xem nhẹ như một trò đùa trẻ con thông thường.
Minh Trí Thành đồng hành cùng anh chị hỗ trợ con vượt qua bạo lực học đường
Minh Trí Thành hỗ trợ cha mẹ đồng hành cùng con qua các hành trình tâm lý gia đình, giúp con nhận diện và ứng phó với bạo lực học đường từ sớm. Nhiều năm làm việc trực tiếp cùng các gia đình có con từng là nạn nhân hoặc thậm chí là người gây ra bạo lực học đường, Lanh tôi hiểu rằng phần lớn phụ huynh không thiếu tình yêu thương, mà thiếu công cụ và phương pháp để nhận diện sớm cũng như đồng hành đúng cách cùng con.
Là Thạc sĩ tâm lý cùng đội ngũ tại Học viện Minh Trí Thành, Lanh tôi và các cộng sự đã xây dựng những hành trình đồng hành như “Đường Đến Trái Tim Con” và “Cha Mẹ Tỉnh Thức”, tập trung giúp cha mẹ hiểu tâm lý con ở từng giai đoạn và trang bị cho con kỹ năng tự bảo vệ mình.
Nếu anh chị đang loay hoay chưa biết bắt đầu từ đâu, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã đồng hành cùng hàng trăm gia đình có nỗi trăn trở tương tự.
Kết luận
Hiểu bạo lực học đường gồm những loại nào, từ 4 hình thức đã được nghiên cứu quốc tế ghi nhận đến 3 hiện tượng đang nổi lên trong thực tế Việt Nam, là bước đầu tiên để cha mẹ bảo vệ con khỏi những tổn thương không đáng có. Quan trọng hơn cả vẫn là sự lắng nghe và đồng hành sát sao mỗi ngày cùng con.
Câu hỏi thường gặp về những loại bạo lực học đường
- Bạo lực học đường trên mạng có nguy hiểm hơn bạo lực thể chất không?
Mỗi hình thức có mức độ nguy hiểm riêng, không thể so sánh cái nào nặng hơn cái nào một cách tuyệt đối. Tuy nhiên bạo lực mạng có đặc điểm lan truyền nhanh, tồn tại lâu và bám theo con ở mọi lúc mọi nơi, kể cả khi đã về nhà, nên cha mẹ cần quan tâm sát sao không kém gì các hình thức bạo lực thể chất truyền thống.
- Làm sao phân biệt trêu đùa bình thường với bạo lực học đường?
Cha mẹ có thể dựa vào bốn tiêu chí là chủ đích, sự đồng thuận của cả hai bên, tần suất lặp lại và mức độ tổn thương gây ra. Nếu một tình huống có chủ đích gây hại, chỉ một bên mong muốn, lặp lại nhiều lần và để lại tổn thương tâm lý hoặc thể chất, đó nhiều khả năng đã vượt ngoài phạm vi trêu đùa thông thường.
- Bạo lực học đường có xảy ra ở tiểu học không?
Có, dù mức độ và hình thức có thể khác so với bậc trung học. Ở tiểu học, bạo lực học đường thường biểu hiện qua việc trêu chọc quá mức, tẩy chay không cho bạn chơi cùng, hoặc những xô xát nhỏ, nên cha mẹ vẫn cần quan tâm và không nên chủ quan cho rằng con còn nhỏ thì chưa gặp phải vấn đề này.
- Con bị tẩy chay ở lớp có tính là bạo lực học đường không?
Có. Tẩy chay và cô lập được xếp vào nhóm bạo lực xã hội, một trong 7 hình thức bạo lực học đường, dù không để lại dấu vết trên cơ thể nhưng có thể gây tổn thương tâm lý sâu sắc nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời.
- Nếu con là người đi bạo lực bạn khác, anh chị nên làm gì?
Trước tiên cha mẹ cần bình tĩnh tìm hiểu nguyên nhân sâu xa thay vì chỉ trách phạt ngay lập tức, vì đằng sau hành vi đó thường là việc con thiếu kỹ năng xử lý cảm xúc hoặc đang chịu áp lực nào đó chưa được giải tỏa. Đồng thời, cha mẹ nên phối hợp với nhà trường để giúp con hiểu đúng, sửa sai và học cách ứng xử phù hợp hơn.
- Bạo lực học đường có bị xử lý theo pháp luật không?
Có, tùy theo mức độ nghiêm trọng, các hành vi bạo lực học đường có thể bị xử lý theo quy định của ngành giáo dục, thậm chí theo pháp luật hình sự nếu gây thương tích nặng hoặc để lại hậu quả nghiêm trọng cho nạn nhân. Nhà trường và gia đình đều có trách nhiệm phối hợp xử lý khi sự việc xảy ra.
Tài liệu tham khảo
UNESCO (2019), Behind the Numbers: Ending School Violence and Bullying: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000366483
