Các hình thức bạo lực gia đình theo luật hiện hành gồm 4 nhóm: thể chất, tinh thần, tình dục và kinh tế, tương ứng 16 hành vi tại Điều 3 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022. Bài viết giúp anh chị gọi đúng tên hành vi mình đang trải qua, thay vì chỉ nghĩ đó là chuyện nắm đấm, vết bầm.
Có mấy hình thức bạo lực gia đình?
Các hình thức bạo lực gia đình theo quy định hiện hành gồm 4 nhóm:
- Bạo lực thể chất
- Bạo lực tinh thần
- Bạo lực tình dục
- Bạo lực kinh tế
Đây là cách phân loại được nhiều cơ quan pháp luật và tổ chức bảo vệ phụ nữ, trẻ em sử dụng thống nhất trong các tài liệu tuyên truyền hiện nay.
| Hình thức | Bản chất | Ví dụ hành vi thường gặp | Mức độ dễ nhận biết |
|---|---|---|---|
| Bạo lực thể chất | Tác động trực tiếp lên cơ thể, sức khỏe, tính mạng | Đánh đập, hành hạ, ngược đãi, đe dọa xâm hại thân thể | Dễ nhận biết, thường để lại dấu vết |
| Bạo lực tinh thần | Gây tổn thương tâm lý, danh dự, cảm giác an toàn | Lăng mạ, chì chiết, cô lập, kiểm soát, kỳ thị | Khó nhận biết, dễ bị xem là “chuyện nhà” |
| Bạo lực tình dục | Cưỡng ép liên quan đến quan hệ tình dục trái ý muốn | Cưỡng ép quan hệ, cưỡng ép xem/nghe nội dung khiêu dâm | Khó nhận biết, đặc biệt trong quan hệ vợ chồng |
| Bạo lực kinh tế | Kiểm soát hoặc xâm phạm quyền lợi tài chính, tài sản | Chiếm đoạt tài sản, kiểm soát thu nhập, ép lao động quá sức | Trung bình, dễ bị nhầm là “quản lý chi tiêu” |
1. Bạo lực thể chất
Bạo lực thể chất là hình thức dễ nhận ra nhất trong các loại bạo lực gia đình, vì thường để lại dấu vết trên cơ thể. Luật quy định nhóm hành vi này gồm hành hạ, ngược đãi, đánh đập, đe dọa hoặc các hành vi cố ý khác xâm hại đến sức khỏe và tính mạng của thành viên trong gia đình.
Chính vì dễ thấy, bạo lực thể chất thường là lý do đầu tiên khiến người xung quanh, hàng xóm, hoặc chính nạn nhân, quyết định lên tiếng. Nhưng Lanh tôi muốn nói thêm một điều, đó là bạo lực thể chất hiếm khi xuất hiện đơn lẻ. Phần lớn các trường hợp tôi từng tiếp xúc đều có bạo lực tinh thần đi kèm từ trước đó rất lâu, chỉ là không ai gọi tên được nó mà thôi.
2. Bạo lực tinh thần
Bạo lực tinh thần là nhóm hành vi bạo lực gia đình phức tạp nhất, vì ranh giới giữa nói nặng lời lúc giận và bạo lực tinh thần thật sự đôi khi rất mong manh. Nhóm này bao gồm lăng mạ, chì chiết, xúc phạm danh dự và nhân phẩm; cưỡng ép chứng kiến bạo lực đối với người khác hoặc con vật nhằm gây áp lực tâm lý; cô lập, ngăn cản gặp gỡ người thân; kỳ thị về hình thể, giới tính, năng lực; và tiết lộ, phát tán thông tin đời tư của thành viên gia đình.
Tôi nhớ có một chị từng nhắn tin cho tôi, kể rằng chồng chị không bao giờ đánh chị một cái nào, nhưng suốt nhiều năm anh ấy chê bai ngoại hình, so sánh chị với vợ người khác, và cấm chị gặp gỡ bạn bè vì “toàn đám xúi giục”. Chị nói mãi đến khi đọc được quy định của luật, chị mới nhận ra mình không hề nhạy cảm quá mức, mà thực sự đang bị bạo lực tinh thần.
Vì sao dạng bạo lực này khó tự nhận ra đến vậy? Phần vì nó không để lại vết thương nhìn thấy được, phần vì người trong cuộc thường tự trấn an bằng suy nghĩ “chắc do mình chưa đủ tốt”, càng khiến họ chấp nhận và chịu đựng lâu hơn.
3. Bạo lực tình dục
Cưỡng ép quan hệ tình dục trái ý muốn giữa vợ và chồng vẫn được luật xác định là hành vi bạo lực gia đình, dù hai người đã kết hôn hợp pháp. Đây là điểm nhiều người Việt còn hiểu chưa đúng, vì hôn nhân không đồng nghĩa với việc một bên có quyền ép buộc bên còn lại.
Ngoài ra, luật cũng xác định các hành vi như cưỡng ép trình diễn khiêu dâm, cưỡng ép xem hoặc nghe nội dung khiêu dâm, kích thích bạo lực cũng thuộc nhóm bạo lực tình dục trong gia đình.
4. Bạo lực kinh tế
Bạo lực kinh tế là nhóm dễ bị nhầm lẫn với việc quản lý tài chính gia đình nhất. Nhóm này gồm việc chiếm đoạt hoặc hủy hoại tài sản chung, tài sản riêng của thành viên khác; kiểm soát thu nhập nhằm tạo ra sự lệ thuộc; và cưỡng ép lao động quá sức hoặc đóng góp tài chính vượt quá khả năng của một người.
Một tình huống tôi từng gặp là người vợ đi làm cả ngày, nhưng toàn bộ lương phải nộp lại cho chồng quản lý, mỗi lần cần mua thứ gì cho con cũng phải xin và giải trình từng khoản. Chị không bị đánh, không bị chửi, nhưng suốt nhiều năm không có quyền quyết định với chính đồng tiền mình làm ra. Đó chính là một biểu hiện điển hình của bạo lực kinh tế.
>>>> Xem thêm:
12 Nguyên nhân bạo lực gia đình từ Văn Hóa, Tâm Lý, Hoàn Cảnh và Cộng Đồng
Các hành vi bạo lực gia đình theo Điều 3 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022
16 hành vi bạo lực gia đình được quy định cụ thể tại Điều 3 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022, có hiệu lực từ ngày 1/7/2023. Bảng dưới đây đối chiếu từng hành vi theo luật với nhóm hình thức tương ứng và biểu hiện thực tế trong đời sống, để anh chị dễ hình dung hơn là chỉ đọc câu chữ trong văn bản pháp luật.
| Hành vi theo luật | Thuộc nhóm nào | Biểu hiện thực tế |
|---|---|---|
| Hành hạ, ngược đãi, đánh đập, đe dọa xâm hại sức khỏe, tính mạng | Thể chất | Đánh, tát, ném đồ vật vào người, dọa giết |
| Lăng mạ, chì chiết, xúc phạm danh dự, nhân phẩm | Tinh thần | Chửi mắng, mỉa mai, hạ thấp giá trị người khác trước mặt người thân |
| Cưỡng ép chứng kiến bạo lực đối với người, con vật nhằm gây áp lực tâm lý | Tinh thần | Bắt con cái chứng kiến cảnh cha mẹ đánh nhau, đập phá đồ vật trước mặt người thân |
| Bỏ mặc, không chăm sóc trẻ em, phụ nữ mang thai, người cao tuổi, người khuyết tật | Tinh thần | Không cho con ăn học, phớt lờ nhu cầu chăm sóc của người phụ thuộc trong nhà |
| Kỳ thị, phân biệt đối xử về hình thể, giới, giới tính, năng lực | Tinh thần | Chê bai ngoại hình, phân biệt đối xử giữa con trai và con gái |
| Ngăn cản gặp gỡ người thân, cô lập thành viên gia đình | Tinh thần | Cấm vợ/chồng liên lạc với bạn bè, gia đình ruột thịt |
| Ngăn cản việc thực hiện quyền, nghĩa vụ trong quan hệ gia đình | Tinh thần | Không cho ông bà gặp cháu, cản trở quyền thăm nom con sau ly hôn |
| Tiết lộ, phát tán thông tin đời tư nhằm xúc phạm danh dự | Tinh thần | Đăng chuyện riêng tư của vợ/chồng lên mạng xã hội để bêu xấu |
| Cưỡng ép quan hệ tình dục trái ý muốn của vợ hoặc chồng | Tình dục | Ép buộc quan hệ dù đối phương không đồng ý |
| Cưỡng ép trình diễn, xem, nghe nội dung khiêu dâm, kích thích bạo lực | Tình dục | Ép xem phim ảnh khiêu dâm trái ý muốn |
| Cưỡng ép tảo hôn, kết hôn, ly hôn hoặc cản trở kết hôn, ly hôn hợp pháp | Tinh thần | Ép gả con chưa đủ tuổi, ngăn cản ly hôn dù có căn cứ hợp pháp |
| Cưỡng ép mang thai, phá thai, lựa chọn giới tính thai nhi | Tình dục, thể chất | Ép sinh con trai, ép phá thai trái ý muốn người mẹ |
| Chiếm đoạt, hủy hoại tài sản chung hoặc tài sản riêng | Kinh tế | Tự ý bán tài sản chung, đập phá đồ đạc của người khác |
| Cưỡng ép lao động quá sức, kiểm soát thu nhập tạo lệ thuộc | Kinh tế | Bắt làm việc quá sức, giữ hết lương của người kia |
| Cô lập, giam cầm thành viên gia đình | Tinh thần, thể chất | Nhốt trong nhà, không cho ra ngoài tiếp xúc xã hội |
| Cưỡng ép ra khỏi chỗ ở hợp pháp trái pháp luật | Tinh thần, kinh tế | Đuổi vợ/chồng, con cái ra khỏi nhà trái quy định pháp luật |
Ba nhóm hành vi mới được bổ sung so với Luật 2007
So với Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2007, Luật 2022 bổ sung thêm ba nhóm hành vi quan trọng.
- Thứ nhất là hành vi cưỡng ép chứng kiến bạo lực đối với người hoặc con vật nhằm gây áp lực tâm lý thường xuyên, phản ánh một thực tế mà trước đây ít được luật hóa: trẻ em chứng kiến cảnh bạo lực trong nhà cũng là nạn nhân, dù không bị đánh trực tiếp.
- Thứ hai là hành vi bỏ mặc, không chăm sóc, không giáo dục các thành viên dễ tổn thương như trẻ em, phụ nữ mang thai, phụ nữ nuôi con nhỏ dưới 36 tháng tuổi, người cao tuổi, người khuyết tật. Đây là bước tiến quan trọng, vì trước đây nhiều người mặc định “không đánh, không chửi” là không có bạo lực, trong khi việc bỏ mặc trách nhiệm chăm sóc cũng gây tổn hại thật sự.
- Thứ ba là hành vi kỳ thị, phân biệt đối xử về hình thể, giới, giới tính, năng lực của thành viên gia đình. Việc luật hóa hành vi này cho thấy nhà làm luật đã nhìn nhận rõ hơn những tổn thương âm thầm mà lời nói mang tính phân biệt có thể gây ra, đặc biệt với trẻ em và phụ nữ trong gia đình.
Dấu hiệu nhận biết sớm: Đâu là mâu thuẫn, đâu là bạo lực?
Mâu thuẫn gia đình thông thường và dấu hiệu bạo lực gia đình khác nhau rõ rệt ở năm tiêu chí: mục đích, tần suất, tương quan quyền lực, cảm giác an toàn và khả năng đối thoại. Bảng dưới đây giúp anh chị tự đối chiếu với hoàn cảnh của mình để nhận diện đúng vấn đề đang gặp phải.
| Tiêu chí | Mâu thuẫn gia đình thông thường | Dấu hiệu của bạo lực gia đình |
|---|---|---|
| Mục đích | Giải quyết bất đồng, hướng đến thỏa hiệp | Kiểm soát, áp đặt, khiến người kia phải phục tùng |
| Tần suất | Xảy ra rời rạc, không theo khuôn mẫu cố định | Lặp đi lặp lại theo một chu kỳ có thể dự đoán |
| Tương quan quyền lực | Hai bên bình đẳng, đều có thể lên tiếng | Một bên luôn ở thế yếu, sợ phản ứng của bên kia |
| Cảm giác an toàn | Sau tranh cãi, cả hai vẫn cảm thấy an toàn khi ở bên nhau | Người bị ảnh hưởng luôn trong trạng thái đề phòng, căng thẳng |
| Khả năng đối thoại | Có thể ngồi lại nói chuyện, xin lỗi và điều chỉnh thật sự | Xin lỗi chỉ để xoa dịu tạm thời, hành vi cũ lặp lại sau đó |
Đồng hành cùng Học viện Minh Trí Thành trong hành trình xây dựng gia đình an toàn
Nhiều năm quan sát và đồng hành cùng các gia đình, Lanh tôi nhận thấy phần lớn tổn thương trong gia đình không bắt đầu từ một trận đòn, mà từ những lời nói, sự kiểm soát, hoặc thái độ xem nhẹ cảm xúc của nhau kéo dài âm thầm. ThS. Nguyễn Thị Lanh cùng đội ngũ tại Học viện Minh Trí Thành tiếp cận vấn đề này từ góc độ tâm lý gia đình, giúp các thành viên hiểu cảm xúc của nhau, nhận diện sớm những dấu hiệu bất ổn, và xây dựng lại cách giao tiếp lành mạnh trong nhà.
Nếu anh chị đang cảm thấy mối quan hệ trong gia đình có những dấu hiệu bất thường nhưng chưa biết bắt đầu từ đâu để thay đổi, có thể tham khảo thêm các chương trình đồng hành tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã đồng hành với nhiều gia đình có những trăn trở tương tự trên hành trình tìm lại sự an toàn và gắn kết.
Kết luận
Các hình thức bạo lực gia đình gồm bốn nhóm: thể chất, tinh thần, tình dục, kinh tế, tương ứng 16 hành vi tại Điều 3 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022. Nhận diện đúng tên gọi là bước đầu bảo vệ chính mình và người thân. Cần hỗ trợ, gọi 111 hoặc 1900 96 96 80.
Câu hỏi thường gặp về các hình thức bạo lực gia đình
1. Hình thức bạo lực gia đình nào phổ biến và khó nhận biết nhất?
Bạo lực tinh thần thường được xem là hình thức phổ biến nhưng khó nhận biết nhất, vì nó không để lại dấu vết trên cơ thể và dễ bị hiểu lầm là “chuyện thường ngày trong gia đình”, trong khi thực chất nó gây tổn thương tâm lý kéo dài cho người bị ảnh hưởng.
2. Chồng kiểm soát toàn bộ thu nhập của vợ có phải bạo lực gia đình không?
Có. Theo Điều 3 Luật 2022, việc kiểm soát thu nhập của thành viên gia đình nhằm tạo ra tình trạng lệ thuộc về vật chất là một hành vi thuộc nhóm bạo lực kinh tế, dù không có hành vi đánh đập hay lăng mạ đi kèm.
3. Vợ chồng đã ly hôn thì hành vi bạo lực có bị xử lý theo Luật Phòng, chống bạo lực gia đình không?
Có. Luật quy định rõ các hành vi như ngăn cản việc thực hiện quyền, nghĩa vụ trong quan hệ gia đình, chẳng hạn ngăn cản quyền thăm nom con sau ly hôn, vẫn được xem là hành vi bạo lực gia đình và có thể bị xử lý theo quy định pháp luật.
4. Bị bạo lực gia đình thì báo cho ai?
Anh chị có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, Tổng đài hỗ trợ phụ nữ và trẻ em 1900 96 96 80 của Ngôi nhà Bình yên, hoặc liên hệ trực tiếp công an xã/phường nơi mình đang cư trú để được hỗ trợ kịp thời.
5. Chửi mắng, xúc phạm danh dự người thân có bị xử phạt không?
Có. Hành vi lăng mạ, chì chiết, xúc phạm danh dự và nhân phẩm của thành viên gia đình được xác định là hành vi bạo lực gia đình thuộc nhóm bạo lực tinh thần, và có thể bị xử lý theo các quy định pháp luật liên quan.
