Hậu quả của bạo lực học đường là những tổn thương kéo dài lên thể chất, tâm lý, học tập và các mối quan hệ của nạn nhân, người gây bạo lực và cả người chứng kiến. Theo UNICEF, 42,4% học sinh từng bị bạo lực học đường cảm thấy lạc lõng ngay trong trường.
Hậu quả của bạo lực học đường đối với nạn nhân dễ bị bỏ qua
Hậu quả của bạo lực học đường đối với nạn nhân gồm bảy nhóm tổn thương chính: thể chất, sức khỏe tâm thần, nguy cơ tự làm hại bản thân, sa sút học tập, rối loạn gắn bó, ảnh hưởng não bộ và di chứng kéo dài đến tuổi trưởng thành. Phần lớn những tổn thương này không hiện rõ trên bề mặt, khiến cha mẹ dễ bỏ sót cho đến khi mọi việc đã đi khá xa.
1. Tổn thương thể chất tức thời và kéo dài âm ỉ
Thương tích do va chạm, xô đẩy, đánh đập là hậu quả dễ thấy nhất, nhưng không phải hậu quả duy nhất về thể chất. Nhiều trẻ sau một thời gian bị bắt nạt bắt đầu xuất hiện những cơn đau đầu không rõ nguyên nhân, rối loạn tiêu hóa, chán ăn hoặc ngủ không sâu giấc.
Đây là những phản ứng rất thật của cơ thể trước căng thẳng kéo dài, không phải trẻ đang “làm quá” như một số người lớn vẫn nghĩ. Khi cơ thể liên tục ở trạng thái cảnh giác, hệ tiêu hóa và giấc ngủ thường là hai hệ thống bị ảnh hưởng sớm nhất, và nếu không được nhìn nhận đúng, tình trạng này có thể kéo dài âm ỉ nhiều tháng liền.
2. Suy giảm sức khỏe tâm thần: lo âu, trầm cảm và sang chấn tâm lý kéo dài
Suy giảm sức khỏe tâm thần là hậu quả phổ biến nhất của bạo lực học đường, biểu hiện qua lo âu, trầm cảm và trong những trường hợp nặng là rối loạn stress sau sang chấn (PTSD). Tình trạng này thường bị nhầm lẫn với việc trẻ “đang trong giai đoạn dậy thì hay cáu gắt”.
Theo nghiên cứu Sức khỏe tâm thần vị thành niên Việt Nam (V-NAMHS) do Viện Xã hội học, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam thực hiện, trong vòng 12 tháng có đến 21,7% trẻ vị thành niên gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần, phổ biến nhất là lo âu. Với nhóm trẻ từng trải qua bạo lực học đường, một số nghiên cứu tại Việt Nam được bác sĩ tại Bệnh viện Nhi Trung ương dẫn lại cho thấy tỷ lệ trầm cảm ở tuổi vị thành niên có thể lên tới 26,3%.
Ở mức độ nặng hơn, một số trẻ có thể xuất hiện các dấu hiệu của rối loạn stress sau sang chấn, thường gọi là PTSD, với các biểu hiện như liên tục hồi tưởng lại sự việc, né tránh những nơi hoặc con người gợi nhắc đến việc bị bắt nạt, dễ giật mình và khó tập trung.
Nếu tổn thương diễn ra lặp đi lặp lại trong thời gian dài, một số chuyên gia tâm lý còn dùng khái niệm sang chấn phức hợp để mô tả tình trạng trẻ mất dần cảm giác an toàn trong chính những mối quan hệ thân thiết, chứ không chỉ dừng lại ở nỗi sợ với một tình huống cụ thể.
3. Những ý nghĩ tiêu cực và nguy cơ tự làm hại bản thân
Bạo lực học đường có thể khiến trẻ hình thành những ý nghĩ tiêu cực về bản thân, ở mức độ nặng là ý nghĩ hoặc hành vi tự làm hại mình, đây là dấu hiệu cha mẹ cần nhận diện sớm để can thiệp kịp thời.
Cùng nguồn nghiên cứu nêu trên, tỷ lệ trẻ từng có suy nghĩ về cái chết được ghi nhận ở mức 6,3%, trẻ từng lên kế hoạch là 4,6% và trẻ từng có hành vi tự làm hại bản thân là 5,8%. Đây là những con số không nhỏ, và nó nhắc chúng ta rằng những ý nghĩ tiêu cực ở trẻ tuổi vị thành niên không phải chuyện hiếm gặp hay chỉ xảy ra ở “nhà người khác”.
Nếu con em anh chị có dấu hiệu nói về cái chết, tự cô lập bản thân hoặc có hành vi tự làm đau mình, xin đừng chần chừ. Hãy liên hệ ngay Tổng đài Quốc gia Bảo vệ Trẻ em 111 để được hỗ trợ và tư vấn kịp thời.
Điều quan trọng nhất ở giai đoạn này không phải là tìm hiểu con đã nghĩ đến điều gì cụ thể, mà là tạo cho con một không gian để nói ra cảm xúc thật của mình, và đưa con đến gặp người có chuyên môn càng sớm càng tốt.
4. Sa sút học tập và mất phương hướng tương lai
Một đứa trẻ đang phải dồn phần lớn năng lượng tinh thần để đối phó với nỗi sợ hãi ở trường thì rất khó còn đủ sức tập trung vào bài vở. Kết quả học tập đi xuống, sau đó là tâm lý chán nản, ngại đến trường, và ở một số trường hợp nặng là ý định nghỉ học hẳn.
Chuỗi hệ quả này thường diễn ra âm thầm: điểm số giảm trước, thái độ với việc học thay đổi sau, và cuối cùng là ảnh hưởng đến những lựa chọn nghề nghiệp, cơ hội sau này của con. Đây là lý do vì sao Lanh tôi luôn nhắc phụ huynh, đừng chỉ nhìn vào điểm số để trách con, mà hãy hỏi xem điều gì đang thực sự xảy ra ở trường.
5. Khó khăn trong việc gắn bó và xây dựng các mối quan hệ
Rối loạn gắn bó là hậu quả của bạo lực học đường khiến trẻ hình thành kiểu gắn bó lo âu hoặc né tránh, ảnh hưởng đến khả năng tin tưởng người khác khi trưởng thành. Theo lý thuyết gắn bó trong tâm lý học, cách một đứa trẻ được đối xử và bảo vệ trong những năm tháng đầu đời sẽ định hình cách chúng tin tưởng người khác khi trưởng thành.
Một đứa trẻ từng bị tổn thương bởi chính bạn bè cùng trang lứa, những người lẽ ra phải là nguồn gắn kết, dễ hình thành kiểu gắn bó lo âu hoặc né tránh. Nghĩa là khi lớn lên, con có thể luôn cảm thấy bất an trong các mối quan hệ, hoặc ngược lại, chọn cách giữ khoảng cách với mọi người để không bị tổn thương thêm lần nữa. Di chứng này thường không được nhìn thấy ngay, mà chỉ bộc lộ rõ khi con bước vào các mối quan hệ bạn bè, tình cảm ở tuổi trưởng thành.
6. Ảnh hưởng đến não bộ đang trong giai đoạn phát triển
Khi một đứa trẻ sống trong tình trạng căng thẳng kéo dài, cơ thể sẽ liên tục tiết ra hormone cortisol, hay còn gọi là hormone stress. Ở mức độ vừa phải, cortisol giúp cơ thể phản ứng nhanh với nguy hiểm, nhưng nếu duy trì ở mức cao trong thời gian dài, nó có thể ảnh hưởng đến vùng não chịu trách nhiệm ghi nhớ và học tập, đồng thời khiến vùng não xử lý cảm xúc sợ hãi trở nên nhạy cảm quá mức.
Nói một cách dễ hiểu, đây là lý do vì sao nhiều trẻ từng bị bạo lực học đường trở nên hay quên, khó tập trung, và dễ hoảng loạn trước những tình huống vốn không quá nghiêm trọng. Não bộ trẻ em vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện, nên những tác động này hoàn toàn có thể cải thiện nếu con được hỗ trợ đúng cách và kịp thời.
7. Di chứng bạo lực học đường kéo dài đến tuổi trưởng thành
Nếu không được can thiệp, những tổn thương từ tuổi học trò có thể theo con đến tận khi trưởng thành, ảnh hưởng đến lựa chọn nghề nghiệp, cách con xây dựng hôn nhân, thậm chí là cách con làm cha mẹ sau này. Có một bé học sinh lớp 8 mà tôi từng đồng hành cùng gia đình, ban đầu con rất khép kín, không dám kể với ai chuyện bị bạn bè cô lập suốt gần một học kỳ.
Sau khi gia đình cùng con thay đổi cách trò chuyện mỗi tối, chỉ đơn giản là hỏi con hôm nay có chuyện gì vui không thay vì hỏi điểm số, con dần mở lòng trở lại, và chỉ sau vài tháng, những dấu hiệu né tránh bạn bè đã giảm đi rõ rệt. Điều đó cho tôi thấy, dù di chứng bạo lực học đường có thể rất sâu, nhưng nếu được phát hiện và đồng hành đúng lúc, khả năng phục hồi của trẻ vẫn rất lớn.
>>>> Xem thêm:
Bạo lực học đường gồm những loại nào? 7 hình thức cha mẹ cần nhận diện sớm
Hậu quả của bạo lực học đường đối với người bạo hành
Hậu quả bạo lực học đường đối với người bạo hành gồm nguy cơ rối loạn hành vi, hình thành cách giải quyết xung đột lệch chuẩn, trách nhiệm pháp lý và nguy cơ lặp lại bạo lực khi trưởng thành. Nhìn nhận nghiêm túc nhóm này không phải để bao biện cho hành vi sai, mà để ngăn chặn vòng lặp tổn thương tiếp tục xảy ra.
- Rối loạn hành vi và nguy cơ phạm pháp ở tuổi vị thành niên
Trẻ có xu hướng bạo lực kéo dài từ nhỏ, nếu không được can thiệp, có nguy cơ cao hơn liên quan đến các hành vi vi phạm pháp luật khi lớn lên. Nguyên nhân sâu xa thường không đơn giản là “trẻ hư”, mà có thể xuất phát từ môi trường gia đình thiếu sự quan tâm, hoặc chính bản thân trẻ cũng từng là nạn nhân của bạo lực ở nơi khác.
- Hình thành cách giải quyết xung đột lệch chuẩn
Khi một đứa trẻ quen với việc dùng vũ lực hoặc lời nói tổn thương để giải quyết mâu thuẫn, cách ứng xử này có xu hướng ăn sâu vào tính cách và lặp lại trong các mối quan hệ sau này, từ bạn bè, đồng nghiệp cho đến chính gia đình riêng của con khi trưởng thành.
- Trách nhiệm pháp lý theo quy định hiện hành
Tùy theo mức độ nghiêm trọng, hành vi bạo lực học đường có thể bị xử lý theo Luật Trẻ em, Luật Xử lý vi phạm hành chính, và trong những trường hợp gây hậu quả nghiêm trọng, có thể bị xem xét theo Bộ luật Hình sự. Đây là điều mà không ít phụ huynh của cả hai phía, nạn nhân lẫn người gây ra hành vi, chưa thực sự nắm rõ.
- Vòng lặp bạo lực kéo dài qua nhiều thế hệ
Một trong những hậu quả bạo lực học đường đối với người bạo hành đáng lo ngại nhất chính là nguy cơ vòng lặp liên thế hệ. Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường bạo lực, hoặc từng là người gây ra bạo lực mà không được uốn nắn, có nguy cơ cao hơn sẽ lặp lại chính khuôn mẫu ứng xử đó khi trở thành cha mẹ. Đây là lý do vì sao việc can thiệp sớm với cả hai phía, không chỉ nạn nhân, lại quan trọng đến vậy.
Hậu quả với người chứng kiến, tổn thương âm thầm ít ai để ý
Người chứng kiến bạo lực học đường, tức những em chỉ đứng nhìn mà không tham gia, cũng chịu ba nhóm tổn thương chính: sang chấn gián tiếp, cảm giác tội lỗi bất lực và nguy cơ trở thành thủ phạm hoặc nạn nhân trong tương lai. Tổn thương của nhóm này thường bị bỏ qua vì các em không phải nạn nhân trực tiếp.
- Sang chấn gián tiếp khi chứng kiến bạo lực
Việc thường xuyên chứng kiến bạn bè bị bắt nạt có thể khiến trẻ hình thành nỗi lo âu, cảm giác bất an ngay cả khi bản thân không bị nhắm đến, một dạng sang chấn được gọi là sang chấn gián tiếp.
- Cảm giác tội lỗi và bất lực
Nhiều trẻ chứng kiến bạn bị bắt nạt nhưng không dám can thiệp vì sợ trở thành mục tiêu tiếp theo. Cảm giác day dứt vì đã không giúp được bạn có thể đeo bám các em trong thời gian dài, ảnh hưởng đến sự tự tin và cách các em nhìn nhận bản thân.
- Nguy cơ trở thành thủ phạm hoặc nạn nhân trong tương lai
Việc chứng kiến bạo lực lặp lại nhiều lần, nếu không được người lớn giải thích và định hướng đúng, có thể khiến trẻ dần xem đó là điều “bình thường” trong môi trường học đường, từ đó tăng nguy cơ trẻ trở thành người tham gia bạo lực hoặc chính là nạn nhân tiếp theo.
Hậu quả của bạo lực học đường đối với gia đình và xã hội
Hậu quả bạo của lực học đường đối với gia đình và xã hội thể hiện qua ba mặt chính: khủng hoảng tâm lý trong chính gia đình của cả hai phía, niềm tin vào môi trường giáo dục bị lung lay, và chi phí xã hội về y tế, pháp lý, nguồn nhân lực.
- Áp lực và khủng hoảng trong chính gia đình của cả hai phía
Gia đình có con là nạn nhân thường rơi vào trạng thái lo lắng, tự trách vì đã không bảo vệ được con kịp thời, trong khi gia đình có con là người gây ra bạo lực cũng đối mặt với áp lực từ dư luận và trách nhiệm bồi thường, xử lý pháp lý nếu có. Cả hai phía đều cần được hỗ trợ, chứ không chỉ một bên.
- Niềm tin vào môi trường giáo dục bị lung lay
Khi các vụ việc bạo lực học đường liên tục xuất hiện mà không được xử lý thỏa đáng, phụ huynh dần mất niềm tin vào khả năng bảo vệ con của nhà trường, dẫn đến tâm lý bất an kéo dài, thậm chí ảnh hưởng đến quyết định chọn trường, chọn môi trường học tập cho con sau này.
- Chi phí xã hội về y tế, pháp lý và nguồn nhân lực
Xét ở góc độ rộng hơn, bạo lực học đường tạo ra gánh nặng chi phí y tế cho việc điều trị tổn thương thể chất và tâm lý, chi phí cho các quy trình pháp lý khi vụ việc nghiêm trọng, và về lâu dài là sự lãng phí nguồn nhân lực khi những đứa trẻ đáng lẽ có thể phát triển tốt lại phải vật lộn với di chứng tâm lý kéo dài đến tuổi trưởng thành.
Hành trình phục hồi dành cho nạn nhân bạo lực học đường
Hành trình phục hồi cho nạn nhân bạo lực học đường thường trải qua năm giai đoạn: đảm bảo an toàn, tái thiết cảm giác an toàn trong gia đình, xử lý sang chấn cùng chuyên gia, tái hòa nhập môi trường học tập và xã hội, cuối cùng là củng cố khả năng phục hồi lâu dài.
Bước đầu tiên, đảm bảo an toàn và chấm dứt nguồn gây tổn thương
Trước khi nghĩ đến việc chữa lành tâm lý, điều quan trọng nhất là đảm bảo con không còn tiếp xúc với môi trường hoặc con người đang gây tổn thương cho con, dù đó là làm việc trực tiếp với nhà trường, hay trong một số trường hợp là cân nhắc chuyển môi trường học tập.
Tái thiết cảm giác an toàn trong chính ngôi nhà của con
Sau khi nguồn gây tổn thương được xử lý, gia đình cần trở thành nơi con cảm thấy an toàn tuyệt đối. Điều này không đòi hỏi những cách làm phức tạp, mà đơn giản là lắng nghe không phán xét, không hỏi dồn dập, và cho con thời gian để tự mở lòng theo nhịp độ của riêng con.
Đồng hành cùng chuyên gia để xử lý sang chấn tâm lý
Với những trường hợp tổn thương sâu, sự đồng hành của Thạc sĩ tâm lý là điều cần thiết. Tùy vào mức độ, các phương pháp như trị liệu nhận thức hành vi, hay trị liệu thông qua các hoạt động vui chơi phù hợp lứa tuổi có thể giúp con từng bước xử lý những cảm xúc bị dồn nén.
Từng bước đưa con quay lại môi trường học tập và xã hội
Việc tái hòa nhập cần diễn ra từ từ, không nên vội vàng ép con phải “trở lại bình thường” ngay lập tức. Bắt đầu từ những hoạt động nhỏ, gặp gỡ một, hai người bạn thân trước khi quay lại tập thể lớn, sẽ giúp con lấy lại sự tự tin một cách bền vững hơn.
Củng cố khả năng phục hồi lâu dài cho con
Đích đến cuối cùng không chỉ là giúp con vượt qua cú sốc trước mắt, mà là xây dựng cho con khả năng phục hồi, tức là nội lực để đối diện với khó khăn trong tương lai mà không bị gục ngã. Đây cũng là điều Lanh tôi cùng đội ngũ tại Minh Trí Thành luôn đặt làm trọng tâm khi đồng hành cùng các gia đình, giúp con không chỉ vượt qua tổn thương hiện tại mà còn vững vàng hơn trước những thử thách sau này.
Nếu anh chị đang tìm một hướng đi bài bản để giúp con phục hồi sau tổn thương từ bạo lực học đường, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã đồng hành cùng nhiều gia đình có nỗi trăn trở tương tự.
Kết luận
Hậu quả của bạo lực học đường không dừng ở vết bầm trên cơ thể mà còn để lại dấu ấn lâu dài lên tâm lý, chuyện học tập và các mối quan hệ của con. Nhận diện sớm, đồng hành đúng cách và tìm đến hỗ trợ chuyên môn là những điều phụ huynh có thể làm ngay từ hôm nay để giúp con.
Câu hỏi thường gặp về hậu quả của bạo lực học đường
- Bạo lực học đường để lại hậu quả trong bao lâu?
Không có một mốc thời gian cố định cho mọi trường hợp. Có trẻ hồi phục sau vài tháng nếu được phát hiện và hỗ trợ kịp thời, nhưng cũng có trẻ mang theo di chứng bạo lực học đường đến tận tuổi trưởng thành nếu tổn thương không được xử lý đúng cách. Yếu tố quyết định thường là mức độ nghiêm trọng của sự việc và tốc độ can thiệp từ gia đình.
- Con bị bạo lực học đường có tự khỏi được không nếu ngừng bị bắt nạt?
Việc ngừng bị bắt nạt là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Nhiều trẻ dù không còn bị bắt nạt vẫn tiếp tục mang những nỗi sợ, sự thiếu tự tin âm ỉ nếu không được hỗ trợ tâm lý đi kèm. Vì vậy, phụ huynh nên chủ động quan sát và trò chuyện cùng con, thay vì chỉ yên tâm khi vụ việc bên ngoài đã kết thúc.
- Làm sao phân biệt trẻ đang buồn thông thường và trẻ đang có dấu hiệu trầm cảm do bạo lực?
Buồn bã thông thường thường có nguyên nhân rõ ràng và giảm dần theo thời gian. Trong khi đó, nếu con có biểu hiện buồn chán kéo dài trên hai tuần, mất hứng thú với những điều từng yêu thích, thay đổi thói quen ăn ngủ rõ rệt, hoặc né tránh giao tiếp, đây có thể là dấu hiệu cần được một Thạc sĩ tâm lý đánh giá kỹ hơn.
- Có nên chuyển trường cho con khi con bị bạo lực học đường?
Điều này phụ thuộc vào từng hoàn cảnh cụ thể. Nếu môi trường hiện tại gắn với quá nhiều ký ức tổn thương và nhà trường chưa thể xử lý triệt để nguồn gây bạo lực, chuyển trường có thể là một lựa chọn hợp lý. Tuy nhiên, quyết định này nên được đưa ra sau khi lắng nghe mong muốn thật sự của con, không chỉ dựa trên đánh giá của người lớn.
- Người gây bạo lực học đường có phải chịu trách nhiệm pháp lý không?
Có. Tùy theo mức độ và hậu quả gây ra, người thực hiện hành vi bạo lực học đường có thể bị xử lý theo Luật Trẻ em, Luật Xử lý vi phạm hành chính, và trong những vụ việc nghiêm trọng, theo quy định của Bộ luật Hình sự.
- Khi nào cần đưa con đi gặp chuyên gia tâm lý?
Phụ huynh nên chủ động tìm đến Thạc sĩ tâm lý khi con có các dấu hiệu như né tránh trường học kéo dài, thay đổi tâm trạng bất thường, mất ngủ thường xuyên, hoặc đặc biệt là khi con có bất kỳ biểu hiện nào liên quan đến ý nghĩ tự làm hại bản thân. Can thiệp càng sớm, khả năng phục hồi của con càng cao.
Tài liệu tham khảo
- UNICEF, Behind the numbers: Ending school violence and bullying – https://www.unicef.org/documents/behind-numbers-ending-school-violence-and-bullying
- Viện Xã hội học, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Điều tra Sức khỏe Tâm thần Vị thành niên Việt Nam (V-NAMHS), công bố 18/11/2022 – https://soyte.hanoi.gov.vn/kham-chua-benh-pho-bien-kien-thuc-y-hoc/-/asset_publisher/4IVkx5Jltnbg/content/1-5-tre-vi-thanh-nien-viet-nam-co-van-e-ve-suc-khoe-tam-than
