“Con phải học ngành y, bố mẹ đã quyết rồi.” Câu nói quen đến mức nhiều người lớn lên với nó mà không biết mình đang bị tổn thương. Cha mẹ áp đặt con cái không phải là người xấu, mà là người yêu con nhưng chưa biết cách yêu đúng. Ranh giới giữa yêu thương và kiểm soát mỏng hơn ta nghĩ.
Cha mẹ áp đặt con cái là gì?
Cha mẹ áp đặt con cái là khi bậc phụ huynh dùng quyền lực của mình để kiểm soát, định hướng hoặc quyết định thay con trong nhiều khía cạnh của cuộc sống, từ chuyện nhỏ như chọn quần áo đến chuyện lớn như chọn ngành nghề, người yêu, bạn bè. Điểm cốt lõi ở đây là con không có tiếng nói, không được phép phản biện và không được phép sai.
Trong tâm lý học, kiểu nuôi dạy này được gọi là phong cách nuôi dạy con độc đoán do nhà tâm lý học Diana Baumrind nghiên cứu và phân loại từ những năm 1960. Đây cũng chính là nền tảng lý thuyết giải thích vì sao cha mẹ áp đặt con cái lại để lại những hệ quả tâm lý kéo dài. Để anh chị dễ hình dung hơn, tôi tóm tắt nhanh bốn phong cách nuôi dạy con phổ biến nhất:
| Phong cách | Đặc điểm | Ảnh hưởng lên con |
|---|---|---|
| Độc đoán (áp đặt) | Kiểm soát cao, ít ấm áp, không giải thích | Thụ động, sợ hãi, dễ lo âu |
| Dân chủ (cân bằng) | Có kỷ luật, giải thích lý do, lắng nghe con | Tự tin, có trách nhiệm, cân bằng cảm xúc |
| Dễ dãi (chiều chuộng) | Ít kỷ luật, đáp ứng mọi yêu cầu | Khó kiểm soát bản thân, thiếu trách nhiệm |
| Thờ ơ (bỏ mặc) | Ít quan tâm, ít kiểm soát | Cô đơn, thiếu định hướng, dễ bị ảnh hưởng xấu |
Phụ huynh Việt Nam rơi vào kiểu độc đoán nhiều nhất, một phần vì văn hóa, một phần vì chúng ta chưa được ai dạy cách làm khác. Nhận ra mình đang ở đâu trong bảng này là bước đầu tiên, và không cần phải xấu hổ về điều đó.
Phân biệt kỷ luật tích cực và áp đặt con cái
Đây là chỗ nhiều bậc phụ huynh dễ lẫn lộn nhất. Kỷ luật tích cực không có nghĩa là nuông chiều con hay để con muốn làm gì thì làm. Nó vẫn có nguyên tắc, vẫn có giới hạn, nhưng khác về cách thực hiện và tinh thần đằng sau.
| Kỷ luật tích cực | Áp đặt con cái | |
|---|---|---|
| Cách đặt quy tắc | Đặt cùng con, giải thích lý do | Ra lệnh, không cần giải thích |
| Khi con hỏi “tại sao” | Trả lời thẳng thắn, cởi mở | “Vì bố/mẹ nói vậy là được” |
| Khi con không làm theo | Tìm hiểu lý do, điều chỉnh cùng nhau | Phạt, la mắng, cắt đặc quyền |
| Cảm xúc của con | Được công nhận và lắng nghe | Bị phủ nhận hoặc phớt lờ |
| Mục tiêu cuối cùng | Con tự học cách tự điều chỉnh | Con tuân theo vì sợ hậu quả |
Chị H., một khách hàng tôi từng làm việc cùng, kể rằng con trai 9 tuổi của chị không chịu ăn rau. Chị cũ của chị sẽ ép ăn, dọa không cho xem tivi. Chị H. thử cách khác: hỏi con thích rau nào, để con tự chọn một loại rau cho bữa tối trong tuần. Tuần đầu con chọn bắp ngô. Tuần sau tự dưng hỏi “mẹ ơi cà rốt có vị gì”. Không phép màu, chỉ là con được trao quyền trong phạm vi an toàn.
Nguyên nhân khiến cha mẹ áp đặt con cái
Cha mẹ kiểm soát con cái không phải do không yêu con. Hầu hết các nguyên nhân đều xuất phát từ những điều rất con người.
Văn hóa Á Đông và hiếu đạo bị hiểu sai
Quan niệm “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy” đã ăn sâu vào nhiều thế hệ. Nhiều người lớn lên với quan điểm rằng vâng lời cha mẹ là đức hạnh tuyệt đối, bất kể cha mẹ đúng hay sai. Khi họ trở thành cha mẹ, mô hình đó lại được tái hiện.
Kỳ vọng xuất phát từ tình yêu thương thái quá
Anh chị yêu con, sợ con đau, sợ con sai đường. Thế nên muốn kiểm soát mọi thứ để đảm bảo con an toàn. Nhưng tình yêu thương khi vượt quá ranh giới sẽ trở thành gánh nặng chứ không còn là chỗ dựa.
Cha mẹ chiếu ước mơ dang dở lên con
Bố từng muốn làm kỹ sư nhưng không có điều kiện, nên muốn con học kỹ thuật. Mẹ từng tiếc vì không được học nhạc, nên ép con theo học piano. Con vô tình trở thành phiên bản thứ hai của cha mẹ, mang trên vai những giấc mơ không phải của mình.
Áp lực xã hội và “con nhà người ta”
So sánh là căn bệnh xã hội rất phổ biến. Cha mẹ gây áp lực cho con nhiều khi không phải vì họ thực sự muốn vậy, mà vì họ đang bị so sánh bởi ông bà, hàng xóm, đồng nghiệp. Cái vòng lặp đó cứ thế chạy.
Thiếu kiến thức về tâm lý trẻ
Nhiều phụ huynh không biết rằng ở từng độ tuổi, não bộ của con đang phát triển theo cách riêng và có những nhu cầu tâm lý rất cụ thể. Khi không hiểu, người ta hay áp đặt thay vì hỏi han.
Lặp lại vòng tròn thế hệ
Đây là nguyên nhân tôi thấy thường xuyên nhất trong công việc của mình. Nghiên cứu cho thấy có khoảng 35-45% hành vi nuôi dạy con được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Cha mẹ bị áp đặt hồi nhỏ sẽ có xu hướng trở thành cha mẹ áp đặt con cái sau này, không phải vì muốn, mà vì đó là thứ duy nhất họ biết. Phá vỡ vòng tròn này cần nhận thức, nỗ lực và đôi khi cần cả sự hỗ trợ từ bên ngoài.
Dấu hiệu nhận biết cha mẹ đang áp đặt con cái
Hãy đọc danh sách dấu hiệu cha mẹ áp đặt dưới đây với tâm thế tự quan sát, không phán xét. Đây cũng là checklist giúp anh chị nhận biết liệu mình có đang rơi vào kiểu cha mẹ áp đặt con cái hay không. Càng nhiều điểm anh chị nhận ra ở bản thân, thì phần tiếp theo của bài viết càng quan trọng với anh chị.
1. Quyết định thay con hầu hết mọi việc
Không chỉ là chuyện lớn như chọn trường, chọn ngành học. Nhiều cha mẹ còn quyết định cả bạn con được phép chơi cùng, quần áo con mặc hôm nay, thậm chí con nên cảm thấy thế nào sau khi chuyện gì đó xảy ra. Vấn đề không nằm ở từng quyết định riêng lẻ, mà ở chỗ con không có cơ hội nào để tập ra quyết định cho chính mình. Đến một ngày con ra đời, con không biết mình muốn gì vì cả tuổi thơ chưa ai hỏi con muốn gì.
2. Câu trả lời cho mọi câu hỏi “tại sao” của con chỉ là “vì bố mẹ nói vậy”
Khi con hỏi lý do, đó không phải là con đang thách thức hay vô lễ. Đó là con đang học cách hiểu thế giới. Nhưng với nhiều cha mẹ, câu hỏi của con bị nghe như sự phản kháng, và câu trả lời mặc định là “con còn nhỏ, chưa hiểu được đâu” hoặc “không cần hỏi, làm theo là được.” Điều này dạy con một bài học rất tai hại: câu hỏi là nguy hiểm, tốt nhất là im lặng và tuân theo. Đứa trẻ đó lớn lên sẽ rất khó đặt câu hỏi trong công việc, trong tình cảm, trong bất kỳ mối quan hệ nào.
3. So sánh con với người khác như một thói quen
“Con nhà cô Lan học giỏi hơn con nhiều.” “Anh con ngoan thế, sao con lại thế này?” Với cha mẹ, đây có thể chỉ là cách thúc đẩy con cố gắng. Nhưng với con, mỗi lần nghe so sánh là một lần con nhận được thông điệp rất rõ ràng: bản thân mình như thế này là chưa đủ, và mình đang bị xem xét qua lăng kính của người khác. Về lâu dài, những đứa trẻ bị so sánh thường xuyên sẽ mất dần cảm giác về giá trị bản thân và bắt đầu tìm kiếm sự chấp thuận từ người khác thay vì từ chính mình.
4. Điểm số và thành tích là thước đo duy nhất của con
Con được 9 điểm nhưng câu đầu tiên bố hỏi vẫn là “sao không được 10?” Con đoạt giải nhì nhưng bố mẹ lướt qua phần thưởng để hỏi “lần sau cố lên giải nhất nhé.” Vấn đề không phải là kỳ vọng cao, mà là nỗ lực thực sự của con không bao giờ được nhìn nhận. Con học được rằng bản thân mình chỉ có giá trị khi đạt được điều gì đó, không có giá trị chỉ vì là chính mình. Đây là nền tảng của chứng tự ti ngầm rất khó nhận ra khi trưởng thành.
5. Kiểm soát điện thoại, thời gian biểu và từng mối quan hệ của con
Có một ranh giới rất mỏng giữa việc quan tâm và việc xâm phạm. Theo dõi con để đảm bảo an toàn là một chuyện. Đọc trộm tin nhắn con, cấm con chơi với bạn này vì “trông không có vẻ ngoan”, quyết định con chỉ được ra ngoài vào cuối tuần và phải về trước 5 giờ chiều dù con đã 16 tuổi là chuyện khác. Kiểu kiểm soát này khiến con không học được cách đánh giá người, cách xử lý mâu thuẫn, cách tự bảo vệ mình trong các mối quan hệ. Đến khi con thực sự ra đời mà không còn cha mẹ đứng sau, con sẽ không biết làm gì.
6. Hình phạt nặng khi con không đạt kỳ vọng
Phạt để con hiểu hậu quả của việc sai là điều cần thiết. Nhưng phạt nặng khi con không đạt điểm cao, không vào được trường tốt, không làm theo ý cha mẹ là hai chuyện rất khác nhau. Loại hình phạt thứ hai không dạy con cách làm đúng. Nó chỉ dạy con cách sợ. Và một đứa trẻ hành động vì sợ sẽ không bao giờ phát triển được động lực nội tâm thực sự.
7. Phớt lờ hoặc phủ nhận cảm xúc của con
“Thôi đừng khóc nữa, có gì đâu mà khóc.” “Con làm bộ đó thôi.” “Con nít biết gì mà buồn.” Những câu này nghe có vẻ vô hại, nhưng tác động của chúng là con học được rằng cảm xúc của mình không quan trọng, thậm chí là không được phép. Con sẽ dần dần không chia sẻ gì với cha mẹ nữa, không phải vì con không muốn, mà vì con đã học được rằng chia sẻ chỉ dẫn đến bị phán xét hoặc bị gạt đi. Đó là lúc khoảng cách giữa cha mẹ và con bắt đầu hình thành, lặng lẽ và bền vững.
8. Câu “bố/mẹ làm vì tốt cho con” là vũ khí kết thúc mọi tranh luận
Đây là dấu hiệu tinh tế nhất và cũng phổ biến nhất. Câu này không sai về mặt ý định, nhưng khi nó trở thành câu nói được dùng để ngăn con tiếp tục bày tỏ ý kiến, nó biến thành một loại áp lực rất khó phản bác. Con không thể nói “con không cần bố mẹ tốt cho con như vậy” mà không bị xem là vô ơn. Thế là con im. Không phải vì con đồng ý, mà vì con không còn chỗ để nói.
9. Nổi giận khi con có ý kiến trái chiều
Đây không phải là tức giận vì con sai. Đây là tức giận vì con dám không đồng ý. Hai điều này rất khác nhau, và con phân biệt được điều đó rất rõ. Khi cha mẹ phản ứng giận dữ mỗi khi con nêu quan điểm khác, con học được rằng ý kiến của mình là mối nguy hiểm cho mối quan hệ. Từ đó con hoặc không dám nói thật, hoặc tích tụ sự bực bội đến khi bùng phát theo cách rất dữ dội. Đây là lúc con cái chống đối cha mẹ không phải vì hư, mà vì không còn cách nào khác để được lắng nghe.
10. Không bao giờ xin lỗi con dù biết mình sai
Nhiều cha mẹ tin rằng xin lỗi con sẽ làm mất đi uy quyền hoặc khiến con không còn kính trọng. Thực ra điều ngược lại mới đúng. Khi cha mẹ xin lỗi, con học được rằng người lớn cũng có thể sai và sai thì cần nhận trách nhiệm. Đó là một trong những bài học quan trọng nhất trong cuộc đời. Ngược lại, khi cha mẹ không bao giờ nhận lỗi, con lớn lên với mẫu hình rằng người có quyền lực không cần xin lỗi, và điều đó sẽ ảnh hưởng đến cách con đối xử với người khác sau này.
Hậu quả khi cha mẹ áp đặt con cái quá mức
Tôi biết phần này có thể nặng nề khi đọc. Nhưng hiểu rõ hậu quả cha mẹ áp đặt con cái không phải để anh chị cảm thấy tội lỗi. Đó là để thấy tại sao việc thay đổi lại quan trọng. Và hiểu rằng khi cha mẹ áp đặt con cái kéo dài, tác động không chỉ dừng lại ở thời thơ ấu.
Hậu quả về tâm lý
Trẻ lớn lên trong môi trường bị kiểm soát cao thường phát triển sự tự ti và mất tự tin vào bản thân rất sớm. Nghiên cứu tổng hợp từ hội nghị khoa học quốc tế về công nghệ giáo dục năm 2022 chỉ ra rằng phong cách nuôi dạy con độc đoán làm giảm đáng kể lòng tự trọng, sự linh hoạt tâm lý và sự trưởng thành của trẻ, thậm chí có thể dẫn đến các vấn đề tâm thần như lo âu và trầm cảm.
Một nghiên cứu trên 1.320 người trưởng thành (Uji và cộng sự, 2014) cho thấy những người lớn lên với cha mẹ độc đoán có sức khỏe tâm thần kém hơn đáng kể, bao gồm các triệu chứng lo âu, khả năng tự điều chỉnh cảm xúc thấp hơn và chất lượng cuộc sống nói chung bị ảnh hưởng tiêu cực.
Anh T. đến gặp tôi ở tuổi 34, thành đạt trên giấy tờ nhưng không thể ngủ được vì luôn có cảm giác “mình chưa đủ tốt” dù cố gắng thế nào. Anh nhớ lại: hồi nhỏ mỗi lần được điểm 9, câu đầu tiên bố hỏi là “tại sao không được 10”. Không có lần nào bố nói “con làm tốt lắm.” Cái câu nói thiếu đó đã theo anh suốt 25 năm.
Hậu quả về tính cách và hành vi
Trẻ bị cha mẹ gây áp lực thường phát triển theo một trong hai hướng cực đoan. Hướng thứ nhất là trở nên thụ động hoàn toàn: không dám ra quyết định, luôn cần ai đó chỉ bảo, thiếu tự chủ khi ra đời. Hướng thứ hai là phản kháng mạnh: con cái chống đối cha mẹ, nổi loạn, cố tình làm trái để khẳng định bản thân.
Ngoài ra, nhiều trẻ phát triển thói quen nói dối và che giấu như một cơ chế tự bảo vệ. Khi biết sự thật sẽ dẫn đến phán xét và trừng phạt, con học cách tạo ra một cuộc sống bí mật song song.
Hậu quả về mối quan hệ gia đình
Đây là điều tôi thấy nhiều cha mẹ đau lòng nhất khi nhận ra: mối quan hệ cha mẹ con cái bị rạn nứt từ rất sớm, chỉ là biểu hiện của nó không rõ ràng cho đến khi con đủ lớn để ra đi. Nhiều người trẻ rời nhà và không muốn gọi điện về, không phải vì họ không yêu cha mẹ, mà vì ở nhà không có không gian để họ thở.
Hơn nữa, như đã đề cập, hành vi nuôi con độc đoán có xu hướng được truyền lại cho thế hệ sau. Con bị áp đặt hôm nay có nguy cơ cao sẽ áp đặt con của chúng sau này, trừ khi có ai đó phá vỡ vòng tròn đó.
Hậu quả về học tập và sự nghiệp
Trẻ học vì sợ chứ không vì đam mê thường rất dễ kiệt sức. Hiện tượng này được gọi là burnout học đường, ngày càng phổ biến ở học sinh cấp 2 và cấp 3. Khi cha mẹ ép con học đến mức con không còn thấy học là thú vị, con học để tránh bị phạt thay vì học để biết. Đến khi vào đại học, nhiều bạn chọn sai ngành vì đó là ngành cha mẹ muốn, không phải ngành mình muốn. Và khi ra đời, họ thiếu kỹ năng tự lập vì chưa bao giờ được tập thực sự.
Chị M. kể với tôi rằng chị đã học xong đại học Kinh tế, đi làm được 3 năm rồi mới dám nói với bố mẹ rằng chị thực sự muốn làm thiết kế đồ họa. Ba năm đó chị sống trong cảm giác làm một việc không phải của mình mỗi ngày. Và bố mẹ chị ngạc nhiên: “Sao hồi đó con không nói?” Chị chỉ cười: “Con nói rồi, bố mẹ không nghe.”
>>>> Xem thêm:
Yêu con đúng cách: 9 nguyên tắc vàng & cách áp dụng theo từng độ tuổi
Cách thay đổi dành cho cha mẹ – nuôi dạy con không cần áp đặt
Đây là phần quan trọng nhất. Nhiều anh chị hỏi tôi: làm sao để không còn là cha mẹ áp đặt con cái mà vẫn dạy con nên người? Cách dạy con không áp đặt không phải là buông tay hoàn toàn. Đó là học một bộ kỹ năng mới, và kỹ năng nào cũng cần thời gian.
1. Lắng nghe trước khi phản ứng
Nghe có vẻ đơn giản, nhưng đây là thứ khó nhất. Khi con nói điều gì đó mà anh chị không đồng ý, phản ứng đầu tiên thường là bác bỏ ngay. Não bộ của người lớn, đặc biệt khi lo lắng hoặc mệt mỏi, xử lý rất nhanh và phán xét rất nhanh. Thứ con cần không phải là cha mẹ đồng ý với mình. Con cần biết rằng ý kiến của mình được nghe đến nơi đến chốn trước khi bị xem xét.
Thử một thói quen nhỏ: khi con nói điều gì đó khiến anh chị muốn ngắt lời, hãy hít một hơi và hỏi thêm một câu trước. “Con nói thêm đi, tại sao con nghĩ vậy?” hoặc “Ý con là sao, mẹ muốn hiểu rõ hơn.” Chỉ một câu hỏi đó thôi đã thay đổi toàn bộ không khí của cuộc trò chuyện.
2. Cho con quyền lựa chọn trong phạm vi an toàn
Cha mẹ thường sợ rằng nếu cho con quyền lựa chọn, con sẽ chọn sai. Điều đó có thể đúng. Nhưng chọn sai trong phạm vi an toàn khi còn nhỏ lại là cách học tốt nhất. Con chọn không mặc áo khoác rồi bị lạnh là một bài học con sẽ nhớ lâu hơn bất kỳ lần bố mẹ nhắc nhở nào.
Ranh giới cần xác định rõ là đâu là chuyện thực sự ảnh hưởng đến sức khỏe, an toàn, đạo đức và đâu là chuyện cha mẹ chỉ đơn giản là muốn khác đi. Với những chuyện thuộc nhóm thứ hai, hãy để con quyết định. “Con muốn học thêm tiếng Anh hay học vẽ cuối tuần này?” khác hoàn toàn với “Con phải học tiếng Anh.” Cả hai đều có học thêm trong đó, nhưng con của câu đầu tiên cảm thấy được tôn trọng.
3. Giải thích lý do thay vì ra lệnh
Não bộ của trẻ, đặc biệt từ 6 tuổi trở lên, đang phát triển mạnh phần tư duy nhân quả. Con không chỉ cần biết “không được làm gì” mà còn cần hiểu “tại sao không được làm điều đó.” Khi không có lý do, não bộ con sẽ tự điền vào chỗ trống, và thường điền sai.
“Con không được về muộn, chấm hết” và “Bố lo vì đường tối con về một mình không an toàn, bố muốn biết con ổn” dẫn đến hai kết quả rất khác nhau. Câu đầu tạo ra sự tuân thủ vì sợ. Câu sau tạo ra sự hiểu biết. Khi con hiểu lý do, con bắt đầu tự áp dụng nguyên tắc đó cho những tình huống cha mẹ không có mặt.
4. Tách kỳ vọng của mình ra khỏi con người của con
Đây là một trong những việc khó nhất vì nó đòi hỏi anh chị phải thành thật với chính mình. Kỳ vọng này là vì con hay vì mình? Mình muốn con học y vì đó là ngành con có tố chất và yêu thích, hay vì mình từng tiếc không được học y? Mình muốn con thi vào trường top vì con thực sự phù hợp, hay vì mình muốn có điều gì đó để nói với hàng xóm?
Không có câu trả lời nào là dễ nghe. Nhưng khi anh chị bắt đầu phân biệt được hai điều này, anh chị sẽ thấy rõ hơn đâu là lúc mình đang đặt gánh nặng của mình lên vai con. Kỳ vọng cao không sai. Nhưng kỳ vọng cao mà không dựa trên điểm xuất phát thực tế của con và không có sự đồng thuận của con thì chỉ là áp lực một chiều.
5. Ngừng so sánh con với người khác
Mỗi lần anh chị nhắc đến “con nhà người ta”, anh chị đang vô tình cho con thấy một điều: trong mắt cha mẹ, mình đang thua kém người khác. Không đứa trẻ nào có thể lớn lên khỏe mạnh về mặt tâm lý khi liên tục nghe thông điệp đó.
Nếu muốn thúc đẩy con cố gắng hơn, hãy so sánh con với chính con. “Tuần trước con làm bài xong trong 30 phút, hôm nay con có thể thử xem mình cải thiện được không?” Đây là cách kích thích sự tiến bộ mà không làm tổn thương lòng tự trọng. Nó dạy con rằng đối thủ duy nhất đáng cạnh tranh là bản thân của ngày hôm qua.
6. Ghi nhận nỗ lực, không chỉ kết quả
Khi con chỉ được khen vì đạt được điều gì đó, con học được rằng giá trị của mình phụ thuộc vào kết quả. Điều này cực kỳ nguy hiểm về lâu dài vì cuộc đời không phải lúc nào cũng cho kết quả tốt dù cố gắng hết sức. Những đứa trẻ lớn lên với tư duy này khi thất bại lần đầu sẽ sụp đổ rất nặng vì chúng không có nền tảng nào khác để đứng vào.
“Con đã ôn bài rất chăm chỉ cho bài kiểm tra này, bố thấy điều đó” quan trọng hơn điểm số cuối cùng. Kể cả khi điểm không cao như mong đợi, câu này vẫn đúng và vẫn cần được nói. Nó cho con biết rằng nỗ lực có giá trị độc lập với kết quả, và đó là nền tảng của sự kiên trì thực sự.
7. Cho con không gian riêng tư phù hợp với lứa tuổi
Không gian riêng không có nghĩa là bỏ mặc con. Đó là cách cha mẹ cho con thấy: “Bố mẹ tin con.” Và niềm tin đó quan trọng hơn bất kỳ lời dạy bảo nào.
Với trẻ nhỏ, không gian riêng có thể là được phép chơi mà không bị kiểm tra từng phút. Với thiếu niên, đó là quyền có những cuộc trò chuyện riêng với bạn bè mà cha mẹ không cần biết từng chi tiết. Với người trẻ sắp trưởng thành, đó là được thử và được sai mà không bị can thiệp ngay lập tức. Mức độ không gian tăng dần theo tuổi, song song với sự phát triển của khả năng tự chịu trách nhiệm.
8. Học cách xin lỗi con khi mình sai
Anh chị có thể nghĩ rằng xin lỗi con sẽ khiến con không còn kính trọng mình nữa. Nhưng hãy thử nhớ lại: anh chị kính trọng những người trong cuộc đời mình vì họ không bao giờ nhận sai, hay vì họ dám nhận sai khi cần?
“Hôm qua mẹ nổi nóng và nói những điều không đúng với con. Mẹ xin lỗi.” Câu nói này không làm mất đi uy quyền của cha mẹ. Nó làm tăng lên sự tin tưởng của con vào cha mẹ. Và nó dạy con một bài học mà không sách giáo khoa nào dạy được: nhận lỗi là dấu hiệu của sức mạnh, không phải yếu đuối.
9. Tìm hiểu về tâm lý phát triển của trẻ theo từng giai đoạn
Rất nhiều xung đột giữa cha mẹ và con xuất phát từ việc cha mẹ kỳ vọng con làm được những điều mà não bộ con chưa phát triển đủ để xử lý. Một đứa trẻ 4 tuổi ăn vạ giữa siêu thị không phải vì hư, phần não bộ kiểm soát cảm xúc của bé chưa hoàn thiện, sẽ không hoàn thiện cho đến khoảng 25 tuổi. Một thiếu niên 13 tuổi đột nhiên cần bạn bè hơn cần cha mẹ là phản ứng sinh học hoàn toàn bình thường, không phải dấu hiệu con không yêu cha mẹ nữa.
Khi hiểu điều này, anh chị sẽ bớt quy chụp con “hư” hay “không biết ơn” và bắt đầu hỏi “con đang ở giai đoạn nào, con cần gì lúc này?” Đó là sự thay đổi rất lớn trong cách tiếp cận.
10. Thay đổi tư duy về vai trò của cha mẹ
Nhiều phụ huynh lớn lên với quan niệm rằng cha mẹ tốt là cha mẹ kiểm soát được con. Nhưng nếu nhìn lại, mục tiêu thực sự của việc nuôi dạy con là gì? Là có một đứa con ngoan lúc còn ở nhà, hay là có một người trưởng thành độc lập, biết yêu thương, biết tự chịu trách nhiệm khi ra đời?
Nếu mục tiêu là điều thứ hai, thì kiểm soát chặt là đi ngược lại mục tiêu đó. Cha mẹ không phải người cầm lái, mà là người dạy con cầm lái. Càng sớm trao tay lái cho con trong từng chuyện nhỏ, con càng có nhiều thời gian tập trước khi phải tự lái những chuyện thật sự quan trọng.
11. Nói rõ hậu quả trước khi nó xảy ra
Hình phạt bất ngờ khiến con không học được gì ngoài việc sợ cha mẹ. Con không hiểu mình sai ở đâu, con chỉ biết rằng lần này mình bị phạt và lần sau cần tránh bị bắt. Đó không phải kỷ luật, đó là sự kiểm soát bằng nỗi sợ.
Kỷ luật tích cực hoạt động khác: nói rõ trước. “Nếu con không hoàn thành bài tập trước 8 giờ tối, con sẽ không được dùng điện thoại tối nay.” Câu này cho con quyền lựa chọn và hiểu rõ hậu quả của từng lựa chọn. Khi con chọn không làm bài và mất điện thoại, đó là hậu quả con đã biết trước, không phải bị cha mẹ trừng phạt tùy tiện. Sự khác biệt này rất quan trọng trong cách con tiếp thu bài học.
12. Cùng con thiết lập nguyên tắc gia đình
Nguyên tắc cha mẹ đặt ra và áp xuống sẽ luôn bị con nhìn như luật lệ cần tuân theo hoặc tìm cách lách. Nguyên tắc cả nhà cùng thảo luận và đồng ý sẽ được con nhìn như cam kết chung của gia đình. Hai thứ này tạo ra thái độ rất khác nhau.
Thử dành một buổi tối cả nhà cùng ngồi lại và hỏi con: “Mình muốn nhà mình là nơi như thế nào? Mình muốn cảm thấy gì khi ở nhà?” Để con nói trước. Anh chị sẽ ngạc nhiên khi thấy con thường đề xuất những điều rất hợp lý, và khi con tự đề xuất, con cũng tự nhiên muốn giữ nó hơn.
13. Tìm sự hỗ trợ từ bên ngoài
Đây không phải dấu hiệu của thất bại. Đây là dấu hiệu của người muốn làm tốt hơn. Những khuôn mẫu trong cách nuôi dạy con thường được hình thành qua hàng chục năm, bắt đầu từ chính cách anh chị được nuôi dạy. Muốn thay đổi những thứ đó chỉ bằng ý chí và vài bài đọc là rất khó, không phải vì anh chị không đủ quyết tâm, mà vì bộ não con người không thay đổi thói quen sâu theo cách đó.
Lanh tôi đồng hành cùng nhiều anh chị phụ huynh qua những hành trình làm mới mối quan hệ cha mẹ con cái, và điều tôi thấy rõ nhất là: người thay đổi được không phải người cố gắng nhất một mình, mà là người dám thừa nhận mình cần hỗ trợ và tìm đúng môi trường để thay đổi. Anh chị có thể tham khảo các chương trình dành cho cha mẹ tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi đang đồng hành với nhiều gia đình trong hành trình này.
>>>> Xem thêm:
Cha mẹ và con cái: 10 Nguyên Tắc Nên Làm và Không Nên Làm
Câu hỏi thường gặp khi cha mẹ áp đặt con cái
Cha mẹ áp đặt con cái có phải là bạo lực gia đình không?
Áp đặt quá mức hoàn toàn có thể cấu thành bạo lực tinh thần. Theo Luật Phòng chống bạo lực gia đình của Việt Nam, các hành vi như kiểm soát, cô lập, gây áp lực tâm lý lên thành viên trong gia đình đều được xem là hình thức bạo lực. Điều này không có nghĩa là mọi cha mẹ áp đặt đều là kẻ xấu, nhưng nó nói lên rằng tác hại là có thật và không nên xem nhẹ.
Làm sao phân biệt giữa dạy con có kỷ luật và áp đặt?
Câu hỏi tốt nhất để tự hỏi là: “Con có được phép hỏi tại sao không?” Kỷ luật tích cực dựa trên đối thoại, giải thích và tôn trọng, trong khi áp đặt dựa trên quyền lực và sự tuân thủ vô điều kiện. Nếu con hỏi “tại sao” mà anh chị cảm thấy bị thách thức thay vì cảm thấy đây là cơ hội giải thích, đó là dấu hiệu đáng chú ý.
Con bị cha mẹ áp đặt nên nói chuyện với ai?
Trẻ em và thanh thiếu niên có thể chia sẻ với thầy cô tin tưởng, người thân khác trong gia đình, hoặc tìm đến các đường dây hỗ trợ tâm lý. Điều quan trọng là không giữ một mình. Cảm xúc cần được nói ra với ai đó an toàn.
Cha mẹ Á Đông có phải ai cũng áp đặt con không?
Không. Văn hóa là yếu tố ảnh hưởng nhưng không phải yếu tố quyết định. Có rất nhiều gia đình Việt Nam, Hàn Quốc, Nhật Bản nuôi dạy con theo phong cách dân chủ và ấm áp. Phong cách nuôi dạy con độc đoán không phải là bản chất văn hóa, đó là thói quen có thể thay đổi được.
Kết luận
Cha mẹ áp đặt con cái không đồng nghĩa với không yêu con. Nhưng yêu mà thiếu hiểu biết có thể để lại vết thương lâu dài. Kỷ luật tích cực khác hoàn toàn với kiểm soát, và ranh giới đó học được. Thay đổi bắt đầu từ lúc anh chị nhận ra mình cần thay đổi điều gì, không cần phải hoàn hảo ngay hôm nay.
