Nhiều đêm nhận tin nhắn của các chị hỏi vì sao chồng mình hay nổi giận vô cớ, Lanh tôi hiểu rằng nguyên nhân bạo lực gia đình hiếm khi chỉ đến từ một phía. Bài viết chỉ ra bốn tầng gốc rễ, từ niềm tin xã hội đến tâm lý cá nhân, cùng số liệu 62,9% phụ nữ từng bị bạo lực do chồng gây ra.
Nếu anh chị hoặc người thân đang trong tình huống nguy hiểm, hãy gọi 113 (Công an) hoặc Tổng đài Ngôi nhà Bình yên 1900 96 96 80 (miễn phí, hoạt động 24/7). Với trẻ em, gọi Tổng đài Quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Các nguyên nhân bạo lực gia đình phổ biến
Bạo lực gia đình bắt nguồn từ bốn tầng: niềm tin bất bình đẳng giới và tư tưởng gia trưởng; đặc điểm tâm lý cá nhân của người gây bạo lực; áp lực trong mối quan hệ và kinh tế; sự dung túng của cộng đồng. Trong đó, nhu cầu kiểm soát người thân là gốc rễ sâu nhất.
Nói một cách dễ hình dung, bạo lực gia đình là gì vẫn là câu hỏi mà nhiều người còn nhầm lẫn. Đây không chỉ là hành vi đánh đập, mà bao gồm cả bạo lực tinh thần như xúc phạm, đe dọa, bạo lực kinh tế như kiểm soát tiền bạc, và bạo lực tình dục. Các hình thức bạo lực gia đình thường đan xen với nhau chứ ít khi xuất hiện đơn lẻ, và người trong cuộc đôi khi mất nhiều năm mới nhận ra mình đang ở trong một mối quan hệ độc hại chứ không chỉ là “vợ chồng hay cãi nhau”.
Nguyên nhân từ niềm tin và văn hóa
Tư tưởng gia trưởng và bất bình đẳng giới
Theo quan điểm được Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam nhiều lần nhấn mạnh, định kiến giới chính là nguyên nhân gốc của phần lớn các vụ bạo lực trong gia đình. Biểu hiện của nó rất đời thường, không hề xa lạ: quyền quyết định những việc lớn trong nhà thường mặc định thuộc về người chồng, còn việc nhà, việc chăm con lại mặc định thuộc về người vợ.
Vì sao niềm tin này lại dẫn tới bạo lực? Bởi khi một người tin rằng mình có vị thế cao hơn người kia một cách mặc nhiên, họ sẽ xem bất kỳ sự phản kháng, không đồng ý hay “cãi lại” nào từ đối phương là một sự xúc phạm tới vị thế đó, chứ không phải một quan điểm bình thường cần trao đổi. Để khôi phục lại trật tự mà họ cho là đúng, bạo lực trở thành công cụ nhanh nhất, và trong đầu người đó, hành vi ấy còn được ngầm hợp lý hóa là “dạy bảo” chứ không phải là gây tổn thương.
Quan niệm “thương cho roi cho vọt” trong dạy con
Câu tục ngữ này cũng là một ví dụ điển hình cho cách văn hóa vô tình bình thường hóa hành vi bạo lực. Cơ chế ở đây không nằm ở câu tục ngữ, mà ở chỗ nó hạ thấp ngưỡng cảnh giác của chính người lớn: vì tin rằng đòn roi là cách dạy con đúng đắn, cha mẹ không còn coi hành vi đánh con là điều cần dừng lại hay xem xét lại, mà xem đó là trách nhiệm phải làm.
Khi ngưỡng cảnh giác bị hạ thấp như vậy, mức độ nghiêm khắc rất dễ tăng dần theo thời gian mà chính người trong cuộc không nhận ra mình đã đi quá xa, vì trong nhận thức của họ, đó vẫn luôn là “thương con” chứ chưa từng là bạo lực.
Tâm lý “đóng cửa bảo nhau”, xấu chàng hổ ai
Nỗi sợ này lại tác động theo một cơ chế khác: nó loại bỏ mọi áp lực bên ngoài có thể khiến người gây bạo lực phải dừng lại. Một hành vi sai trái, nếu bị người ngoài biết đến, thường sẽ kéo theo phán xét hoặc hậu quả xã hội khiến người ta e dè.
Nhưng khi cả gia đình và hàng xóm đều coi đây là “chuyện riêng, không nên xen vào”, người gây bạo lực gần như không phải trả bất kỳ cái giá nào cho hành vi của mình, còn người bị bạo lực thì mất đi điểm tựa để nhận ra rằng những gì mình đang chịu đựng là không bình thường. Chính vì thiếu cả hai yếu tố này, hành vi bạo lực có điều kiện để lặp lại và leo thang qua thời gian.
Nguyên nhân từ tâm lý cá nhân người gây bạo lực
Trải nghiệm bị bạo lực hoặc chứng kiến bạo lực thời thơ ấu
Đây là phần Lanh tôi muốn dừng lại lâu hơn một chút, vì phần lớn các bài viết khác thường bỏ qua góc độ này. Nhà tâm lý học Albert Bandura từng đưa ra lý thuyết học tập xã hội, cho rằng trẻ nhỏ học cách xử lý xung đột và cảm xúc chủ yếu từ việc quan sát cha mẹ mình, chứ không phải từ những gì cha mẹ dạy bằng lời.
Cơ chế ở đây là: khi một đứa trẻ nhiều lần chứng kiến cha đánh mẹ mỗi lần tức giận, và sau đó mọi chuyện lại “êm xuôi”, não bộ của trẻ vô thức ghi nhận rằng bạo lực là một cách hiệu quả để giải tỏa cảm xúc và giành lại quyền kiểm soát trong một mối quan hệ. Đến khi trưởng thành và gặp mâu thuẫn của chính mình, người đó có xu hướng thống kê cao hơn sẽ lấy lại chính “kịch bản” đã in sâu trong tiềm thức đó, vì chưa từng được học một cách xử lý xung đột nào khác.
Cần nói rõ đây chỉ là một xu hướng thống kê, không phải một định mệnh không thể thay đổi, vì rất nhiều người từng lớn lên trong bạo lực vẫn chọn sống khác đi khi họ được học một kịch bản mới.
Khó khăn trong điều tiết cảm xúc và kiểm soát cơn giận
Có một khái niệm mà Lanh tôi hay dùng khi trò chuyện với các anh chị đến chia sẻ, đó là hiện tượng “chiếm quyền hạnh nhân”, tên khoa học là amygdala hijack. Hiểu đơn giản, khi một người bị kích động mạnh, phần não cảm xúc phản ứng nhanh hơn phần não lý trí rất nhiều, khiến người đó hành động theo bản năng trước khi kịp suy nghĩ.
Đây chính là điểm mấu chốt giải thích vì sao khó điều tiết cảm xúc lại trở thành nguyên nhân trực tiếp của bạo lực: người chưa từng được rèn luyện khả năng nhận diện cơn giận đang dâng lên sẽ không có “khoảng dừng” nào giữa lúc tức giận và lúc hành động, nên cơn nóng giận biến thành hành vi bạo lực chỉ trong vài giây, trước khi lý trí kịp can thiệp.
Nhu cầu quyền lực và kiểm soát
Đây cũng là một trong những nguyên nhân sâu xa của bạo lực gia đình, và thường là nguyên nhân bị hiểu sai nhiều nhất. Nhu cầu này thường bắt nguồn từ cảm giác bất an sâu bên trong, nỗi sợ mất quyền quyết định hoặc sợ bị bỏ rơi, khiến một người tìm mọi cách để nắm chắc mọi mặt trong đời sống của bạn đời mình.
Mô hình Bánh xe Quyền lực và Kiểm soát, thường được gọi là Duluth Model, mô tả tám cách mà người gây bạo lực dùng để duy trì quyền kiểm soát, gồm cô lập người kia khỏi bạn bè và gia đình, đe dọa, kiểm soát tài chính, hạ thấp giá trị đối phương, viện dẫn đặc quyền của đàn ông trong gia đình, lôi kéo con cái vào mâu thuẫn, đổ lỗi ngược cho nạn nhân, và cưỡng ép về thể xác hay tinh thần.
Điều quan trọng cần hiểu là bạo lực thể xác thường chỉ xuất hiện khi các hình thức kiểm soát khác không còn hiệu quả, tức là nó là bước cuối cùng để giữ lại quyền lực đang có nguy cơ tuột khỏi tay, chứ không phải là hành vi bộc phát đơn lẻ. Nhìn vào bánh xe này, nhiều chị mới nhận ra những hành vi mình từng nghĩ là “chồng ghen vì thương” thực chất nằm trong vòng kiểm soát đó.
Rượu bia và chất kích thích
Đây là chất xúc tác chứ không phải nguyên nhân gốc. Rượu làm giảm khả năng kiềm chế của con người, nhưng bằng chứng rõ nhất cho thấy hành vi vẫn có sự lựa chọn đối tượng, là vì người say thường không đánh đồng nghiệp, không đánh sếp, mà chỉ đánh vợ con, những người yếu thế hơn và khó phản kháng lại mình. Nếu rượu thực sự là nguyên nhân duy nhất, hành vi bạo lực phải xảy ra ngẫu nhiên với bất kỳ ai xung quanh, chứ không chỉ nhắm vào người thân trong nhà.
Lanh tôi từng đồng hành cùng một gia đình mà người chồng chỉ nổi nóng với vợ con sau mỗi lần nhậu cùng bạn bè, còn ở công ty anh vẫn được đồng nghiệp đánh giá là hiền lành, chỉn chu. Khi ngồi lại phân tích, chính anh cũng giật mình nhận ra mình đã chọn “nơi an toàn để trút giận” chứ không phải mất kiểm soát hoàn toàn như anh vẫn nghĩ về bản thân.
Nguyên nhân từ mối quan hệ và hoàn cảnh gia đình
Áp lực kinh tế và mâu thuẫn tài chính
Đây là nguyên nhân được nhắc đến rất nhiều, nhưng cần hiểu đúng cơ chế tác động của nó thay vì đổ hết trách nhiệm lên việc “nghèo khó”. Bạo lực gia đình xảy ra ở mọi mức thu nhập, kể cả những gia đình khá giả, chứ không chỉ ở các hộ nghèo khó.
Điều xảy ra thực chất là khó khăn tài chính bào mòn khả năng kiểm soát cảm xúc của một người theo từng ngày, giống như một chiếc bình đã đầy nước chỉ cần thêm một giọt là tràn. Với người vốn đã có xu hướng dùng bạo lực để giải quyết mâu thuẫn, áp lực tiền bạc chính là giọt nước đó, khiến tần suất và mức độ nghiêm trọng của các vụ bạo lực tăng lên, chứ bản thân khó khăn kinh tế không tự sinh ra ý muốn kiểm soát hay làm tổn thương người khác.
Thiếu kỹ năng giao tiếp và giải quyết mâu thuẫn
Nguyên nhân này tác động theo một con đường khác, đó là để mâu thuẫn tích tụ dần thay vì được giải tỏa. Viện Gottman, một trong những đơn vị nghiên cứu hôn nhân uy tín, từng chỉ ra bốn kiểu giao tiếp có khả năng phá hoại một mối quan hệ nếu lặp lại thường xuyên: chỉ trích cá nhân thay vì góp ý về hành vi, phòng thủ và đổ lỗi ngược, khinh thường hạ thấp đối phương, và im lặng phớt lờ khi được góp ý.
Vì sao bốn kiểu giao tiếp này lại dẫn tới bạo lực? Bởi mỗi lần một trong hai người dùng cách này để phản ứng, mâu thuẫn gốc không hề được giải quyết mà chỉ bị dồn thêm vào trong, khiến cảm giác ấm ức, bị coi thường tích tụ qua nhiều năm, cho tới khi một mâu thuẫn rất nhỏ cũng có thể trở thành ngòi nổ cho một hành vi bạo lực mà cả hai đều không ngờ tới.
Mâu thuẫn đa thế hệ, quan hệ mẹ chồng nàng dâu
Yếu tố này tác động tới bạo lực gia đình theo cách gián tiếp nhưng không kém phần quan trọng. Khi người chồng đứng giữa hai bên mà không biết cách dung hòa, anh thường rơi vào trạng thái bị áp lực từ cả hai phía cùng lúc, còn người vợ lại là người ở vị thế yếu hơn trong nhà, dễ trở thành nơi để người chồng trút bỏ sự bất lực của chính mình. Ngoài ra, quan điểm cũ về vai trò của con dâu trong gia đình đôi khi vô tình củng cố thêm niềm tin rằng chồng “có quyền” nghiêm khắc, thậm chí dùng vũ lực, để giữ trật tự trong nhà.
Ngoại tình, ghen tuông và mất kết nối vợ chồng
Nhóm nguyên nhân này lại xuất phát từ một cơ chế tâm lý gần với nhu cầu kiểm soát đã nói ở phần trên. Khi một người cảm nhận nguy cơ mất đi sự gắn bó, mất niềm tin hoặc mất vị thế trong mắt bạn đời, nỗi sợ đó rất dễ biến thành hành động cố gắng “giữ lại” bằng vũ lực hoặc lời đe dọa, đặc biệt nếu người đó chưa từng học cách xử lý cảm xúc tổn thương và bất an một cách lành mạnh.
Nguyên nhân từ cộng đồng và thể chế
Sự im lặng của cộng đồng và tâm lý ngại “chuyện nhà người khác”
Yếu tố này tác động tới bạo lực gia đình theo cùng một cơ chế đã nhắc ở phần niềm tin văn hóa, đó là loại bỏ hậu quả xã hội cho hành vi sai trái, nhưng ở quy mô lớn hơn, mang tính hệ thống hơn. Theo Điều tra quốc gia về bạo lực đối với phụ nữ tại Việt Nam năm 2019, có tới 90,4% nạn nhân bị bạo lực thể xác hoặc tình dục do chồng gây ra không tìm kiếm bất kỳ sự trợ giúp nào từ chính quyền, và một nửa trong số đó chưa từng kể với ai về tình trạng của mình.
Khi tỷ lệ trình báo thấp như vậy, người gây bạo lực gần như không có lý do gì để tin rằng hành vi của mình sẽ bị phát hiện hay bị xử lý, nên hành vi đó tiếp tục được lặp lại và có xu hướng leo thang theo thời gian. Con số này phản ánh rõ thực trạng bạo lực gia đình ở Việt Nam hiện nay, khi nạn nhân thường chọn cách chịu đựng vì sợ điều tiếng, sợ ảnh hưởng đến con cái, hoặc đơn giản là không biết mình có thể tìm đến ai.
Thiếu hiểu biết pháp luật và khoảng trống thực thi
Yếu tố này cũng góp phần nuôi dưỡng bạo lực theo cách tương tự, nhưng ở khía cạnh khác: nhiều người, cả nạn nhân lẫn người gây bạo lực, không biết rõ những hành vi nào đã đủ để cấu thành vi phạm pháp luật, nên cả hai phía đều không xem đây là vấn đề cần được can thiệp từ bên ngoài cho tới khi mọi việc trở nên rất nghiêm trọng.
Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022, có hiệu lực từ tháng 7 năm 2023, đã xác định rõ nguyên tắc “phòng ngừa là chính, lấy người bị bạo lực gia đình là trung tâm”, nghĩa là ưu tiên ngăn chặn từ sớm thay vì chỉ xử lý sau khi hậu quả đã xảy ra. Đây là một bước tiến đáng ghi nhận so với luật cũ, nhưng để cách phòng chống bạo lực gia đình thực sự hiệu quả, luật pháp cần đi cùng với việc thay đổi nhận thức từ trong mỗi gia đình, mỗi khu phố, chứ không thể chỉ trông chờ vào cơ quan chức năng.
Vì sao bạo lực lặp lại? Chu kỳ bạo lực gia đình
Bạo lực gia đình thường lặp lại theo một chu kỳ khép kín gồm bốn giai đoạn: căng thẳng dồn nén, bùng nổ, hối lỗi và hứa hẹn, rồi tạm yên, theo mô hình Chu kỳ bạo lực do nhà tâm lý học Lenore Walker đưa ra. Đây cũng chính là lý do giải thích vì sao nhiều người bị bạo lực không rời đi ngay sau lần đầu tiên: giai đoạn hối lỗi luôn nuôi dưỡng hy vọng thay đổi, khiến vòng lặp tiếp tục kéo dài.
Giai đoạn căng thẳng dồn nén
Đây là giai đoạn không khí trong nhà bắt đầu trở nên ngột ngạt. Những mâu thuẫn nhỏ, những lời nói khó chịu, sự im lặng lạnh nhạt tích tụ dần. Người bị bạo lực thường cảm nhận được sự bất ổn này và bắt đầu đi nhẹ nói khẽ, cố gắng làm mọi thứ “đúng ý” để tránh làm đối phương phật lòng, nhưng căng thẳng vẫn tiếp tục leo thang.
Giai đoạn bùng nổ
Đây là lúc bạo lực xảy ra, có thể là bạo lực thể xác, lời nói xúc phạm nặng nề, hoặc hành vi đe dọa nghiêm trọng. Đây cũng thường là giai đoạn xuất hiện những dấu hiệu bạo lực gia đình rõ ràng nhất mà người xung quanh có thể nhận ra, như vết bầm tím, tiếng cãi vã lớn, hoặc sự thay đổi đột ngột trong tâm trạng của nạn nhân.
Giai đoạn hối lỗi và hứa hẹn
Sau cơn bùng nổ, người gây bạo lực thường tỏ ra ăn năn, xin lỗi, thậm chí tặng quà hoặc hứa hẹn sẽ thay đổi. Giai đoạn này còn được gọi là “giai đoạn trăng mật”, vì không khí gia đình đột nhiên trở nên ấm áp, ngọt ngào trở lại, khiến người bị bạo lực có hy vọng mọi chuyện sẽ tốt hơn.
Giai đoạn tạm yên
Cuộc sống trở lại bình thường trong một khoảng thời gian, đôi khi vài tuần, đôi khi vài tháng. Nhưng nếu không có sự can thiệp hay thay đổi thực sự nào, căng thẳng sẽ dần dần tích tụ trở lại, và chu kỳ lặp lại từ đầu, thường với mức độ nghiêm trọng hơn lần trước.
Chính niềm hy vọng được nuôi dưỡng ở giai đoạn hối lỗi, cộng với sự phụ thuộc kinh tế và lo lắng cho con cái, khiến nhiều người tiếp tục ở lại trong vòng lặp này lâu hơn mức cần thiết. Về lâu dài, hậu quả của bạo lực gia đình không chỉ dừng ở những tổn thương thể xác, mà còn để lại di chứng tâm lý sâu sắc cho cả người lớn và trẻ nhỏ chứng kiến trong nhà.
Đồng hành cùng Học viện Minh Trí Thành trong hành trình xây dựng gia đình an toàn
Tôi là ThS. Nguyễn Thị Lanh, đã dành nhiều năm đồng hành cùng các gia đình Việt trên hành trình xây dựng tổ ấm bình yên hơn, thông qua Minh Trí Thành. Với Lanh tôi, mỗi câu chuyện gia đình đến đây đều xứng đáng được lắng nghe một cách tôn trọng, không phán xét.
Tại Minh Trí Thành, hai chương trình được nhiều anh chị lựa chọn tham gia là Cha Mẹ Tỉnh Thức, tập trung giúp cha mẹ hiểu con và hiểu chính mình hơn trong cách nuôi dạy, và Đường Đến Trái Tim Con, hướng dẫn cách kết nối cảm xúc sâu sắc hơn với con cái. Cả hai chương trình đều không đi theo hướng lý thuyết khô khan, mà chia sẻ những cách thực hành cụ thể để mỗi gia đình có thể áp dụng ngay trong đời sống hàng ngày.
Nếu anh chị đang tìm một môi trường để hiểu rõ hơn về gốc rễ của những mâu thuẫn trong gia đình mình, và mong muốn xây dựng một tổ ấm an toàn, gắn kết hơn cho con cái, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã đồng hành với hàng trăm gia đình có những trăn trở tương tự.
Kết luận
Tổng hợp lại, nguyên nhân bạo lực gia đình đến từ bốn tầng: niềm tin bất bình đẳng giới, tâm lý cá nhân người gây bạo lực, áp lực trong mối quan hệ và sự im lặng của cộng đồng, gốc rễ sâu nhất là nhu cầu kiểm soát. Không hoàn cảnh nào là lý do biện minh. Nhận diện đúng gốc rễ là bước đầu để gia đình an toàn hơn.
Câu hỏi thường gặp về nguyên nhân bạo lực gia đình
Nguyên nhân bạo lực gia đình là gì?
Bạo lực gia đình bắt nguồn từ bốn tầng nguyên nhân: niềm tin bất bình đẳng giới và tư tưởng gia trưởng; đặc điểm tâm lý cá nhân của người gây bạo lực như khó điều tiết cảm xúc và nhu cầu kiểm soát; áp lực trong mối quan hệ và kinh tế; cùng sự im lặng, dung túng của cộng đồng và khoảng trống trong thực thi pháp luật.
Nguyên nhân sâu xa nhất của bạo lực gia đình là gì?
Gốc rễ sâu xa nhất là bất bình đẳng giới và niềm tin cho phép một người dùng quyền lực để kiểm soát người thân. Các yếu tố như khó khăn kinh tế hay rượu bia chỉ làm tăng tần suất và mức độ nghiêm trọng, chứ không tạo ra ý muốn kiểm soát ban đầu ở một người.
Rượu bia có phải nguyên nhân chính gây bạo lực gia đình không?
Rượu bia là chất xúc tác làm giảm khả năng kiềm chế, không phải nguyên nhân gốc. Bằng chứng rõ nhất là người say thường chỉ có hành vi bạo lực với người thân trong gia đình chứ không với người ngoài, cho thấy hành vi vẫn có sự lựa chọn đối tượng rõ ràng.
Vì sao người bị bạo lực gia đình khó rời đi?
Bạo lực thường diễn ra theo chu kỳ gồm căng thẳng dồn nén, bùng nổ, hối lỗi hứa hẹn, rồi tạm yên. Giai đoạn hối lỗi tạo ra hy vọng thay đổi khiến người bị bạo lực tiếp tục chờ đợi, cùng với đó là sự phụ thuộc kinh tế, lo lắng cho con cái và tâm lý sợ điều tiếng.
Làm sao phân biệt cãi vã vợ chồng bình thường và bạo lực gia đình?
Cãi vã thông thường là xung đột giữa hai bên ngang bằng, nhằm giải quyết một vấn đề cụ thể và thường kết thúc bằng hòa giải. Bạo lực gia đình mang tính một chiều, có yếu tố quyền lực và kiểm soát, lặp lại theo chu kỳ, khiến một bên luôn sống trong cảm giác sợ hãi, mất an toàn.
Khi bị bạo lực gia đình cần liên hệ ở đâu?
Trong tình huống khẩn cấp, hãy gọi ngay 113. Người bị bạo lực có thể liên hệ Tổng đài Ngôi nhà Bình yên 1900 96 96 80 hoạt động 24/7 và miễn phí, Tổng đài Quốc gia bảo vệ trẻ em 111, Hội Liên hiệp Phụ nữ các cấp, công an xã phường, trung tâm trợ giúp pháp lý hoặc địa chỉ tin cậy tại cộng đồng nơi mình sinh sống.
Tài liệu tham khảo
- UN Women Việt Nam & Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (2020). Điều tra quốc gia về bạo lực đối với phụ nữ ở Việt Nam năm 2019. https://vietnam.unwomen.org/vi/digital-library/publications/2020/12/national-study-on-violence-against-women-in-viet-nam-2019
- Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam. Thông tin và tài liệu về bình đẳng giới, phòng chống bạo lực gia đình. https://hoilhpn.org.vn/
