Dạy con sai cách là khi cha mẹ phản ứng với con theo cảm xúc nhất thời, thay vì hiểu đúng tâm lý và nhu cầu thật của trẻ. Tối qua có chị nhắn tôi, kể con ăn vạ giữa siêu thị mà chị không biết nên chiều hay cứng rắn. Bài viết giúp anh chị nhận diện những sai lầm quen thuộc và cách thay đổi.
Những dấu hiệu cho thấy có thể bạn đang dạy con sai cách
Dấu hiệu dạy con sai cách thường thể hiện rõ nhất qua 5 biểu hiện sau ở trẻ: sợ hãi hoặc chống đối bất thường, giấu cảm xúc, quá phụ thuộc, hay nói dối, và mối quan hệ với cha mẹ ngày càng xa cách. Các biểu hiện này ít khi xuất hiện đơn lẻ, anh chị có thể đối chiếu từng ý dưới đây với gia đình mình.
- Con sợ hãi, rụt rè hoặc ngược lại chống đối, nổi loạn: Hai biểu hiện tưởng trái ngược này thực ra cùng một gốc rễ, đó là trẻ không tìm được sự an toàn trong mối quan hệ với cha mẹ.
- Con không còn muốn chia sẻ suy nghĩ, cảm xúc thật với cha mẹ: Nhiều phụ huynh chỉ nhận ra điều này khi con đã bước vào tuổi dậy thì, trong khi dấu hiệu thực ra đã âm ỉ từ nhiều năm trước đó.
- Con quá phụ thuộc, không tự quyết định được việc đơn giản: Từ chọn quần áo đến sắp xếp góc học tập, đây thường là hệ quả của việc cha mẹ làm thay con quá nhiều.
- Con hay nói dối hoặc giấu giếm hành vi: Kể cả những chuyện nhỏ không đáng giấu, điều này cho thấy trẻ đang sợ hậu quả hơn là tin tưởng vào sự thấu hiểu của cha mẹ.
- Mối quan hệ cha mẹ và con ngày càng xa cách, căng thẳng: Bữa cơm gia đình ít dần những câu chuyện, thay vào đó là im lặng hoặc cãi vã.
Nếu anh chị nhận ra một vài dấu hiệu ở trên trong nhà mình, phần tiếp theo sẽ giúp xác định rõ mình đang gặp sai lầm nào và cách điều chỉnh ra sao.
Các phương pháp dạy con sai cách và hướng khắc phục
Các sai lầm khi dạy con phổ biến nhất mà Lanh tôi gặp gồm nuông chiều con quá mức, dùng đòn roi để kỷ luật, so sánh con với người khác, làm thay con mọi việc, nói không mà không giải thích, thiếu nhất quán, dùng phần thưởng vật chất để mua chuộc hành vi, đổ lỗi cho người khác thay vì dạy con chịu trách nhiệm, bỏ qua cảm xúc của con, và không làm gương cho con.
1. Nuông chiều con quá mức, đáp ứng mọi yêu cầu
Có những cha mẹ hễ con khóc là mua ngay món đồ chơi con đòi, hễ con nói không thích ăn rau là lập tức nấu món khác. Về lâu dài, cách dạy con sai cách này khiến trẻ hình thành thói quen đòi hỏi, không học được cách trì hoãn ham muốn hay chấp nhận việc không phải lúc nào mong muốn cũng được đáp ứng ngay lập tức.
Thay vì vậy, cha mẹ nên đặt ra giới hạn rõ ràng ngay từ khi con còn nhỏ, dạy con biết chờ đợi và trân trọng những gì mình đang có. Một cách đơn giản là cho con biết trước những gì sẽ xảy ra, chẳng hạn nói rõ hôm nay chỉ mua một món đồ chơi, và giữ đúng lời hứa đó dù con có phản ứng thế nào.
2. Dùng đòn roi, la mắng để kỷ luật con
Đây có lẽ là sai lầm được nhắc đến nhiều nhất khi nói về việc dạy con sai cách, nhưng vẫn còn không ít gia đình xem đó là cách nhanh và hiệu quả nhất để con nghe lời. Hậu quả thực sự lại ngược lại, vì trẻ bị đòn roi thường học được nỗi sợ chứ không học được lý do vì sao hành vi đó là chưa đúng.
Giải pháp thay thế được nhiều chuyên gia tâm lý trẻ em khuyến khích là áp dụng kỷ luật tích cực, tức là để con trải nghiệm hệ quả tự nhiên từ hành động của mình, hoặc tạm thời rút ngắn một số đặc quyền thay vì trừng phạt bằng đau đớn thể xác. Ví dụ con không dọn đồ chơi thì đồ chơi đó sẽ được cất đi vài ngày, thay vì bị quát mắng hay đánh đòn.
3. So sánh con với con nhà người khác
Câu nói quen thuộc kiểu như con nhà cô A giỏi hơn, con nhà chú B ngoan hơn tưởng như vô hại nhưng lại là một trong những sai lầm khi dạy con gây tổn thương âm thầm nhất. Trẻ nghe những câu so sánh này lặp đi lặp lại sẽ dần cảm thấy tự ti, mất động lực cố gắng, thậm chí nảy sinh sự ghen tị với chính bạn bè hay anh chị em của mình.
Thay vì so sánh con với người khác, cha mẹ nên so sánh con với chính con ở một thời điểm trước đó. Chẳng hạn thay vì nói con làm toán chậm hơn bạn, hãy nói rằng con đã làm nhanh hơn tuần trước rất nhiều, điều đó giúp con nhìn thấy sự tiến bộ của bản thân thay vì cảm giác thua kém người khác.
4. Làm thay con mọi việc, không cho con tự lập
Nhiều cha mẹ vì thương con hoặc vì sốt ruột khi thấy con làm chậm mà chọn cách làm thay, từ việc mặc quần áo, xếp cặp sách, cho đến giải quyết mâu thuẫn với bạn bè. Đây là kiểu dạy con sai cách khá phổ biến ở các gia đình có ông bà cùng chăm sóc, và hậu quả là trẻ trở nên thụ động, thiếu những kỹ năng sống cơ bản cần có theo từng độ tuổi.
Cách thay thế phù hợp là giao cho con những việc vừa sức với lứa tuổi, để con tự giải quyết vấn đề trong phạm vi an toàn, dù kết quả có thể không hoàn hảo như khi cha mẹ tự làm. Một bé năm tuổi hoàn toàn có thể tự xúc cơm, tự cất giày dép, một bé mười tuổi có thể tự chuẩn bị cặp sách cho ngày hôm sau.
5. Nói không quá nhiều mà không giải thích lý do
Từ không được vang lên trong nhiều gia đình đến mức trở thành phản xạ, không được chạy, không được nghịch, không được hỏi nhiều. Khi từ chối con liên tục mà không kèm theo lời giải thích, cha mẹ đang vô tình khiến con phản kháng mạnh hơn hoặc dần mất đi sự tò mò tự nhiên vốn có ở trẻ nhỏ.
Thay vì chỉ nói không, cha mẹ có thể giải thích ngắn gọn lý do, đồng thời đưa ra một lựa chọn thay thế phù hợp. Ví dụ thay vì nói không được nghịch nước, có thể nói con không nghịch nước trong nhà vì sàn sẽ trơn trượt, nhưng con có thể chơi nước ở sân sau nhé.
6. Thiếu nhất quán trong kỷ luật, hôm nay cho phép mai lại cấm
Một sai lầm khi dạy con dễ bị bỏ qua là sự thiếu nhất quán giữa các thành viên trong gia đình, hoặc ngay cả ở một người nhưng tùy tâm trạng mà xử lý khác nhau. Hôm nay mẹ cho con xem điện thoại vì đang bận, ngày mai lại cấm tuyệt đối vì thấy con xem quá nhiều, khiến trẻ bối rối và dần học cách tìm kẽ hở để lách quy tắc.
Giải pháp là cả gia đình, bao gồm cả ông bà nếu sống chung, cần thống nhất một số quy tắc cốt lõi và giữ vững quy tắc đó bất kể tâm trạng hay hoàn cảnh. Sự nhất quán chính là nền tảng để con hiểu ranh giới nào là thật sự cố định.
7. Dùng phần thưởng vật chất để mua chuộc hành vi tốt
Nhiều cha mẹ áp dụng cách thưởng tiền hoặc đồ chơi mỗi khi con đạt điểm cao hay làm việc nhà, với suy nghĩ đơn giản là tạo động lực cho con. Nhưng nếu lạm dụng, cách dạy con sai cách này khiến trẻ chỉ ngoan hoặc cố gắng khi biết chắc sẽ có phần thưởng, dần mất đi động lực nội tại vốn quan trọng hơn nhiều cho sự phát triển lâu dài.
Nhà tâm lý học Carol Dweck, người nghiên cứu sâu về tư duy phát triển ở trẻ em, từng chỉ ra rằng cách cha mẹ khen ngợi có ảnh hưởng lớn đến động lực học tập của con. Thay vì khen kết quả hay tặng thưởng vật chất, cha mẹ nên khen ngợi nỗ lực và quá trình con đã bỏ ra, hoặc nếu muốn thưởng, hãy chọn những trải nghiệm cùng gia đình thay vì đồ vật.
8. Đổ lỗi cho người khác thay vì dạy con chịu trách nhiệm
Con vấp ngã thì đổ lỗi cho cái bàn, con điểm kém thì đổ lỗi cho cô giáo dạy chưa hay, đây là phản xạ quen thuộc của không ít cha mẹ khi muốn dỗ dành con nhanh chóng. Nhưng về lâu dài, trẻ học được thói quen né tránh trách nhiệm và luôn tìm lý do bên ngoài để giải thích cho thất bại của mình.
Thay vì hỏi ai làm con như vậy, cha mẹ nên hỏi con có thể làm gì khác đi trong tình huống đó. Cách đặt câu hỏi này giúp con tập trung vào điều bản thân có thể kiểm soát, thay vì loay hoay tìm người để đổ lỗi.
9. Bỏ qua cảm xúc của con, cho rằng chuyện nhỏ không đáng khóc
Câu nói có gì đâu mà khóc hay con trai thì không được yếu đuối tưởng như để động viên con mạnh mẽ hơn, nhưng thực chất lại khiến con học cách đè nén cảm xúc thay vì học cách xử lý chúng. Đây là một trong những sai lầm khi dạy con ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng giao tiếp cảm xúc của trẻ khi trưởng thành.
Thay vì phủ nhận cảm xúc của con, cha mẹ nên gọi tên cảm xúc đó cho con, chẳng hạn nói mẹ thấy con đang buồn vì bị bạn giành đồ chơi phải không, rồi mới cùng con tìm cách giải quyết vấn đề. Việc xác nhận cảm xúc trước khi giải quyết sự việc giúp con cảm thấy được thấu hiểu thật sự.
10. Cha mẹ không làm gương nhưng lại đòi hỏi con phải tốt
Có cha mẹ vừa dùng điện thoại liên tục vừa quát con không được xem điện thoại nhiều, hoặc nói dối vô hại trước mặt con rồi lại dạy con phải trung thực tuyệt đối. Sự mâu thuẫn này khiến trẻ dần mất lòng tin vào lời dạy của cha mẹ và cảm thấy có gì đó bất công.
Nguyên tắc đơn giản nhất mà Lanh tôi luôn nhắc các phụ huynh mình đồng hành là làm trước, nói sau. Hành vi hàng ngày của cha mẹ chính là bài học lớn nhất mà con quan sát và học theo, còn quan trọng hơn bất kỳ lời răn dạy nào.
11. Nói xấu người khác trước mặt con
Khi cha mẹ thường xuyên bàn tán, chê bai họ hàng, hàng xóm hay đồng nghiệp ngay trước mặt con, trẻ sẽ dần học theo thói quen phán xét người khác và có cái nhìn thiếu thiện cảm về những mối quan hệ xung quanh mình. Về lâu dài, con cũng có thể học cách nói xấu chính cha mẹ với người khác khi lớn lên.
Cha mẹ nên giữ những câu chuyện, mâu thuẫn với người lớn cho riêng mình, hoặc nếu cần chia sẻ với con, hãy chọn cách góp ý mang tính xây dựng thay vì chỉ trích. Con học cách nhìn nhận vấn đề công bằng từ chính cách cha mẹ nói về người khác mỗi ngày.
12. Kiểm soát con quá chặt chẽ trong mọi việc
Từ việc chọn bạn chơi cùng, chọn môn học yêu thích, cho đến sắp xếp thời gian biểu từng phút, nhiều cha mẹ vì lo lắng thái quá mà kiểm soát gần như mọi khía cạnh trong cuộc sống của con. Hậu quả là con lớn lên thiếu khả năng tự ra quyết định, hoặc bùng nổ chống đối dữ dội một khi có cơ hội thoát khỏi sự kiểm soát đó.
Cha mẹ nên học cách buông dần theo từng độ tuổi của con, để con được quyền lựa chọn trong những phạm vi an toàn, từ đó rèn cho con khả năng tự chịu trách nhiệm với quyết định của chính mình.
13. Không thực sự lắng nghe khi con muốn chia sẻ
Con chạy đến kể chuyện ở trường nhưng cha mẹ vừa nghe vừa bấm điện thoại, ậm ừ cho qua chuyện. Lặp lại nhiều lần, con sẽ hiểu rằng những gì mình nói không thực sự quan trọng với cha mẹ, và dần dần con sẽ ngừng chia sẻ, kể cả khi gặp chuyện lớn hơn sau này.
Chỉ cần vài phút mỗi ngày dừng hẳn việc đang làm, nhìn vào mắt con và lắng nghe trọn vẹn, cha mẹ đã có thể xây dựng được sự tin tưởng bền vững với con. Chất lượng của sự lắng nghe quan trọng hơn nhiều so với thời lượng.
14. Nói những lời nặng nề làm tổn thương con
Trong lúc nóng giận, không ít cha mẹ buông ra những câu như con thật vô dụng hay biết vậy không sinh con ra. Những câu nói này có thể chỉ thoáng qua trong cơn giận của cha mẹ, nhưng lại in sâu trong tâm trí trẻ và có thể ảnh hưởng đến cách con nhìn nhận giá trị bản thân trong nhiều năm sau.
Khi cảm thấy sắp mất kiểm soát, cha mẹ nên cho phép mình tạm dừng vài phút trước khi nói chuyện tiếp với con, thay vì để cơn giận dẫn dắt lời nói. Góp ý về hành vi cụ thể của con bao giờ cũng tốt hơn phán xét về con người con.
15. Không dạy con biết tôn trọng người lớn tuổi
Nhiều gia đình hiện đại vì muốn con thoải mái, tự do bày tỏ ý kiến mà vô tình bỏ qua việc dạy con những phép tắc cơ bản khi giao tiếp với ông bà, người lớn tuổi trong nhà. Về sau, con có thể gặp khó khăn trong các mối quan hệ xã hội vì thiếu đi sự tôn trọng cần thiết với người khác.
Tôn trọng người lớn tuổi không đồng nghĩa với việc con phải răm rắp nghe theo mọi điều, mà là dạy con cách chào hỏi, lắng nghe và bày tỏ ý kiến một cách lễ phép. Đây là nền tảng giúp con xây dựng các mối quan hệ lành mạnh khi trưởng thành.
>>>> Xem thêm:
Cách dạy con khi con làm sai: 7 bước thực tế giúp con hiểu và trưởng thành
Dạy con sai cách ảnh hưởng đến trẻ như thế nào về lâu dài?
Hậu quả dạy con sai thể hiện rõ nhất ở ba khía cạnh: tâm lý và cảm xúc, tính cách và hành vi, và năng lực học tập. Những ảnh hưởng này hiếm khi rõ ngay, mà tích tụ qua nhiều tương tác nhỏ mỗi ngày, nên phần lớn phụ huynh chỉ nhận ra khi con đã lớn.
Ảnh hưởng đến tâm lý và cảm xúc của trẻ
Khi liên tục bị bỏ qua cảm xúc, so sánh hay chỉ trích nặng nề, trẻ có xu hướng hình thành sự tự ti và lo âu kéo dài. Con cũng dần mất đi sự kết nối cảm xúc với gia đình, coi nhà không còn là nơi an toàn để bày tỏ những khó khăn của mình.
Ảnh hưởng đến tính cách và hành vi khi trưởng thành
Trẻ lớn lên trong môi trường bị kiểm soát quá mức hoặc nuông chiều quá đà thường dễ trở nên phụ thuộc, thiếu trách nhiệm với bản thân, hoặc ngược lại, phản ứng bằng sự nổi loạn khi có cơ hội. Về sau, những đứa trẻ này cũng có thể gặp khó khăn khi xây dựng và duy trì các mối quan hệ xã hội lành mạnh.
Ảnh hưởng đến năng lực học tập và động lực của trẻ
Một đứa trẻ quen được khen ngợi vì kết quả thay vì nỗ lực thường có xu hướng sợ thất bại, né tránh những thử thách mới vì lo sợ không đạt được kỳ vọng. Dần dần, con mất đi động lực học tập tự nhiên vốn xuất phát từ sự tò mò, thay vào đó là học chỉ để làm hài lòng cha mẹ.
Tôi từng đồng hành cùng một bé học sinh lớp 4, ban đầu cứ ngồi vào bàn học chưa đầy mười phút là mất tập trung, xin đi vệ sinh, xin uống nước liên tục. Sau khi gia đình thử chia nhỏ thời gian học thành từng đoạn ngắn khoảng mười lăm phút, xen kẽ vài phút vận động nhẹ, và đặc biệt là bố mẹ ngừng so sánh con với bạn cùng lớp, mọi thứ thay đổi rõ rệt chỉ sau khoảng hai tuần. Bé bắt đầu tự giác ngồi vào bàn học mà không cần nhắc nhở nhiều lần như trước.
Cách dạy con đúng thay thế những sai lầm thường gặp
Phương pháp dạy con đúng gồm 5 nguyên tắc nền tảng: lắng nghe trước khi phản ứng, đặt giới hạn rõ ràng và giữ nhất quán, khen ngợi nỗ lực thay vì chỉ khen kết quả, dạy con bằng hành động thay vì chỉ bằng lời nói, và chấp nhận rằng cha mẹ cũng cần học hỏi mỗi ngày.
Lắng nghe trước khi phản ứng
Trước khi la mắng hay đưa ra hình phạt, hãy dành vài giây để hiểu vì sao con lại hành động như vậy. Đôi khi đằng sau một hành vi sai là một nhu cầu chưa được đáp ứng, chẳng hạn con mệt, con đói, hoặc con đang cảm thấy bị bỏ rơi.
Đặt giới hạn rõ ràng và giữ sự nhất quán
Con cần biết chính xác ranh giới nào không được vượt qua, và ranh giới đó cần được giữ vững bất kể hoàn cảnh hay tâm trạng của cha mẹ. Sự nhất quán giúp con cảm thấy an toàn hơn là sự dễ dãi thất thường.
Khen ngợi nỗ lực thay vì chỉ khen kết quả hay trí thông minh
Thay vì nói con thông minh quá, hãy nói mẹ thấy con đã cố gắng rất nhiều để làm được việc này. Cách khen này giúp con hiểu rằng nỗ lực mới là điều quyết định thành công, chứ không phải năng lực bẩm sinh.
Dạy con bằng hành động, không chỉ bằng lời nói
Con học nhiều nhất từ những gì cha mẹ làm mỗi ngày, chứ không phải từ những bài giảng đạo lý dài dòng. Muốn con đọc sách, cha mẹ hãy đọc sách trước mặt con, muốn con kiên nhẫn, cha mẹ cần thể hiện sự kiên nhẫn trong chính cách mình cư xử.
Chấp nhận rằng cha mẹ cũng cần học và thay đổi mỗi ngày
Không có cha mẹ nào hoàn hảo ngay từ đầu, và việc nhận ra mình từng dạy con sai cách ở một vài điểm không có nghĩa là mình là cha mẹ tồi. Điều quan trọng là sẵn sàng học hỏi, điều chỉnh, và kiên nhẫn với chính bản thân mình trong hành trình nuôi dạy con.
>>>>> Xem thêm:
Kiềm chế cảm xúc khi dạy con: 10 cách giúp bình tĩnh ngay
Câu hỏi thường gặp về việc dạy con sai cách
- Dạy con sai cách có thể sửa được không?
Hoàn toàn có thể. Trẻ em có khả năng thích nghi rất tốt, và một khi cha mẹ nhận ra vấn đề, điều chỉnh cách phản ứng cùng cách giao tiếp hàng ngày, mối quan hệ giữa cha mẹ và con hoàn toàn có thể cải thiện rõ rệt theo thời gian, dù có thể cần vài tuần đến vài tháng tùy từng gia đình.
- Trẻ ở độ tuổi nào thì việc dạy sai ảnh hưởng nặng nhất?
Giai đoạn từ khi sinh ra đến khoảng sáu tuổi thường được xem là giai đoạn nền tảng quan trọng nhất, vì đây là lúc trẻ hình thành những nhận thức đầu tiên về bản thân và thế giới xung quanh. Tuy vậy, điều này không có nghĩa là những sai lầm ở tuổi lớn hơn không còn ảnh hưởng, chỉ là mức độ tác động có thể khác nhau theo từng giai đoạn phát triển.
- Làm sao biết mình đang dạy con đúng hay sai?
Cách đơn giản nhất là quan sát phản ứng và trạng thái cảm xúc của con hàng ngày. Nếu con cảm thấy an toàn khi chia sẻ, tự tin thử những điều mới, và mối quan hệ giữa hai bên ngày càng gần gũi hơn, đó là những dấu hiệu tích cực cho thấy cách nuôi dạy đang đi đúng hướng.
- Cha mẹ nên tìm hiểu thêm ở đâu để dạy con đúng cách?
Ngoài việc đọc thêm sách và tài liệu về tâm lý trẻ em từ những nguồn uy tín, cha mẹ cũng có thể tìm đến các chương trình đồng hành cùng chuyên gia để được hướng dẫn cụ thể hơn theo tình huống thực tế của gia đình mình, thay vì chỉ áp dụng lý thuyết chung chung.
Kết luận
Dạy con sai cách không có nghĩa cha mẹ là người xấu, chỉ là chưa tìm được phương pháp phù hợp với con mà thôi. Lanh tôi tin chỉ cần thay đổi từ một điều nhỏ mỗi ngày, kiên nhẫn với chính mình, mối quan hệ gia đình sẽ dần nhẹ nhàng và gắn kết hơn theo thời gian.
Nếu anh chị vẫn còn mông lung chưa biết bắt đầu từ đâu, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã đồng hành cùng hàng trăm gia đình có những trăn trở tương tự trong hành trình nuôi dạy con.
Tài liệu tham khảo
- Mueller, C. M., & Dweck, C. S. (1998). Praise for Intelligence Can Undermine Children’s Motivation and Performance. Journal of Personality and Social Psychology. https://www.columbia.edu/cu/psychology/courses/3615/Readings/Mueller_Dweck.pdf
- Nelsen, J. Natural Consequences, Positive Discipline. https://www.positivediscipline.com/articles/natural-consequences/
