Con khoe điểm 9 nhưng thay vì được khen, con lại bị hỏi: “Sao không được 10?”. Câu chuyện này rất quen thuộc trong nhiều gia đình Việt. Anh chị có bao giờ tự hỏi việc cha mẹ nghiêm khắc như vậy là tốt cho con, hay đang vô tình làm tổn thương con? Hãy cùng Lanh mổ xẻ vấn đề này ngay dưới đây nhé!
Cha mẹ nghiêm khắc là gì?
Nhiều người dùng chữ “nghiêm khắc” để chỉ tất cả mọi thứ, từ đặt giờ giấc cho con đến la hét, từ yêu cầu con làm việc nhà đến kiểm soát từng bước đi. Nhưng thực ra đó là những thứ rất khác nhau, và gộp chung vào một từ sẽ khiến chúng ta dễ hiểu sai, dễ bao biện, hoặc dễ tự trách oan mình.
Ba phong cách nuôi dạy con phổ biến
Nhà tâm lý học Diana Baumrind, qua nhiều thập kỷ nghiên cứu về phong cách nuôi dạy con, đã phân loại thành ba nhóm chính dựa trên hai trục: mức độ kiểm soát và mức độ đáp ứng cảm xúc.
Cha mẹ độc đoán là kiểu kiểm soát cao, kết nối cảm xúc thấp. “Tao nói thì mày làm, không cần hỏi tại sao.” Quy tắc là tuyệt đối. Sai là bị phạt. Không có chỗ cho giải thích, cho thương lượng, hay cho cảm xúc của con. Trẻ lớn lên trong môi trường này thường ngoan ngoãn theo kiểu sợ hãi, không phải vì hiểu, và thường gặp khó khăn về lòng tự trọng, sự tự tin, cũng như khả năng ra quyết định độc lập.
Cha mẹ dễ dãi là ngược lại: yêu thương, gần gũi, nhưng hiếm khi đặt giới hạn. Con muốn gì được đó. Bố mẹ thích làm bạn với con hơn là làm cha mẹ. Nhìn bề ngoài có vẻ hạnh phúc, nhưng những đứa trẻ này thường thiếu khả năng chịu đựng thất vọng và không biết cách ứng xử trong môi trường có quy tắc.
Cha mẹ có thẩm quyền là điểm giữa: yêu cầu cao, nhưng kết nối cảm xúc cũng cao. Có quy tắc, có giới hạn, nhưng đi kèm với giải thích và sự lắng nghe. Con được phép đặt câu hỏi. Con được phép cảm thấy buồn hay thất vọng, nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm với hành động của mình.
Đây mới là “nghiêm khắc đúng nghĩa” mà Lanh tôi muốn nói đến.
Ranh giới quan trọng cần hiểu
Trước khi đi tiếp, có ba ranh giới mà tôi muốn anh chị dừng lại suy nghĩ:
- Nghiêm khắc không phải là độc đoán. Nghiêm khắc là giữ vững nguyên tắc trong tình yêu thương. Độc đoán là áp đặt quyền lực bằng sự sợ hãi.
- Kỷ luật không phải là trừng phạt. Kỷ luật giúp con học cách điều chỉnh hành vi. Trừng phạt tạo ra nỗi đau để ngăn cản, nhưng không dạy được gì về việc làm đúng.
- Yêu cầu cao không phải là áp lực độc hại. Tin tưởng vào khả năng của con là yêu cầu cao. Đặt kỳ vọng vượt quá độ tuổi rồi thất vọng khi con không đáp ứng được, đó là áp lực độc hại.
| Nghiêm khắc lành mạnh | Nghiêm khắc độc hại |
|---|---|
| Đặt quy tắc và giải thích lý do | Ra lệnh, không cần giải thích |
| Hậu quả nhất quán, không tùy hứng | Hình phạt thay đổi theo tâm trạng |
| Khen nỗ lực, chỉ ra lỗi cụ thể | Chỉ nhìn thấy lỗi, hiếm khi ghi nhận |
| Con được phép bày tỏ ý kiến | Con không được phép phản bác |
| Tình yêu thương không điều kiện | Yêu thương gắn với thành tích |
| Con sợ mắc lỗi vì hiểu hệ quả | Con sợ mắc lỗi vì sợ bị yêu ít hơn |
>>>> Xem thêm:
Dạy con trưởng thành: 12 điều cha mẹ nên làm từ hôm nay
Dấu hiệu cha mẹ đang quá nghiêm khắc với con
Đây là phần mà tôi muốn anh chị đọc thật chậm và thật thành thật với bản thân. Không phải để tự trách, mà để nhìn rõ hơn.
- Không bao giờ giải thích lý do đằng sau các quy tắc. “Vì tao nói vậy” hay “vì đó là quy định” là những câu đóng cửa suy nghĩ. Trẻ tuân thủ vì sợ, không phải vì hiểu. Và khi không có bố mẹ ở đó, quy tắc đó không còn ý nghĩa gì nữa.
- Con không được phép phản bác hay đặt câu hỏi. Có sự khác biệt lớn giữa con đang thương lượng để trốn trách nhiệm và con đang đặt câu hỏi vì thật sự không hiểu. Nếu anh chị cắt đứt cả hai, con sẽ học được một điều: im lặng là an toàn nhất.
- Hình phạt không tương xứng với lỗi lầm. Quên dọn đồ chơi mà bị phạt không được ăn tối, hay bị la hét như thể đã làm điều gì nghiêm trọng. Hình phạt quá mức tạo ra cảm giác bất công, và trẻ em có khả năng cảm nhận sự bất công rất nhạy.
- Luôn nhắm vào lỗi, hiếm khi khen ngợi. Một ngày con làm mười việc tốt và một việc sai, anh chị nhớ điều gì hơn? Nếu câu trả lời luôn là cái việc sai, thì con cũng đang sống trong cảm giác mình không bao giờ đủ tốt.
- Kỳ vọng không phù hợp với độ tuổi của con. Mong đứa 6 tuổi ngồi học yên lặng hai tiếng, hay trách đứa 8 tuổi không tự quản lý bài vở như người lớn. Không phải con hư hay lười, mà não trẻ chưa phát triển đến mức đó.
- Con sợ mắc lỗi hơn là muốn học hỏi. Đây là một trong những dấu hiệu đáng lo nhất. Khi con cố tình chọn bài dễ để chắc chắn không sai, từ chối thử thách, hoặc giấu điểm xấu thay vì nhờ giúp, là con đang sống trong môi trường mà thất bại đồng nghĩa với nguy hiểm.
- Tình yêu thương bị đặt điều kiện vào thành tích. Con điểm cao thì bố mẹ vui, cưng chiều, ôm hôn. Con điểm thấp thì lạnh nhạt, im lặng, hoặc thất vọng rõ rệt. Con sẽ học được rằng mình được yêu vì thành tích, không phải vì là mình. Và đó là gánh nặng nặng nề không thể tưởng tượng được đối với một đứa trẻ.
- Con không dám chia sẻ cảm xúc thật với cha mẹ. Khi con vui buồn đều giấu, khi có chuyện ở trường không về nhà kể, khi gặp khó khăn tìm mọi cách tự xử lý một mình thay vì nhờ bố mẹ. Đó không phải con ngoan hay con tự lập. Đó là con đã học được rằng cảm xúc của mình không được chào đón ở đây.
- Không có chỗ cho sự vui chơi và tự do. Lịch của con kín từ sáng đến tối bằng học thêm, năng khiếu, rèn luyện. Không có buổi chiều nào chỉ để chơi không mục đích. Vui chơi không phải là lãng phí thời gian. Đó là cách não trẻ em xử lý thế giới, học kết nối xã hội, và nạp lại năng lượng.
- Thường xuyên ra quy tắc mới, thường xuyên nói “không”. Khi mỗi tuần có thêm một điều cấm, khi phản xạ đầu tiên của anh chị với mọi đề nghị của con là từ chối, con dần ngừng đề nghị. Ngừng hỏi. Và khoảng cách giữa hai người ngày một lớn hơn mà anh chị không biết từ lúc nào.
- Ít khi có những biểu hiện tích cực với con. Tôi không chỉ nói đến lời khen. Mà là những cái ôm, cái nhìn ấm, câu hỏi thật sự quan tâm “hôm nay con thế nào?”, tiếng cười cùng nhau. Kỷ luật mà thiếu mất những điều đó, con sẽ không thấy gia đình là nơi muốn về.
Anh chị thấy mình trong bao nhiêu điểm trên? Nếu từ 3 trở lên, đây là thời điểm tốt để đọc tiếp phần sau.
Hậu quả có thể xảy ra khi cha mẹ quá nghiêm khắc
Tôi muốn nói rõ ngay rằng những điều dưới đây không phải để làm anh chị hoảng sợ hay tội lỗi. Chúng ta nói về những nguy cơ, không phải những kết cục tất yếu. Và mục đích duy nhất của tôi khi chia sẻ là để anh chị nhìn thấy bức tranh đầy đủ hơn, vì đôi khi chúng ta cần nhìn thấy hậu quả thì mới thật sự muốn thay đổi.
Tác động đến sức khỏe tâm thần
Năm 2022, nhóm nghiên cứu từ Đại học Leuven (Bỉ) tiến hành so sánh 44 thiếu niên từ 12 đến 16 tuổi: một nhóm lớn lên với cách nuôi dạy khắt khe (gồm hình phạt thể chất, thao túng tâm lý, kiểm soát quá mức), nhóm kia được nuôi dạy theo hướng hỗ trợ và trao quyền tự chủ.
Kết quả cho thấy những thiếu niên được nuôi dạy khắt khe có dấu hiệu trầm cảm sớm rõ rệt hơn, và đáng chú ý hơn, cách đọc gen của họ đã thay đổi theo hướng làm tăng nguy cơ trầm cảm về sau. Điều đó không có nghĩa là cách dạy của cha mẹ ghi thẳng vào ADN của con, nhưng nó cho thấy stress kéo dài từ môi trường gia đình có thể để lại dấu ấn sinh học lâu dài.
Lo âu cũng là một hệ quả thường gặp. Trẻ lớn lên trong môi trường không thể đoán trước hoặc luôn cảm thấy mình chưa đủ tốt, sẽ phát triển xu hướng lo lắng thường trực, kể cả khi không có lý do rõ ràng.
Tác động đến hành vi và cảm xúc
Điều nghịch lý là cha mẹ quá nghiêm khắc thường muốn con biết kiểm soát cảm xúc tốt, nhưng lại vô tình làm ngược lại. Trẻ không được phép bộc lộ cảm xúc tự do ở nhà sẽ không học được cách xử lý chúng. Khi lớn lên, những cảm xúc bị nén ép đó thường bùng phát theo hai hướng: hoặc là hung hăng, bùng nổ không kiểm soát, hoặc là thu mình lại, tách biệt hoàn toàn với cảm xúc của bản thân.
Lòng tự trọng cũng bị ảnh hưởng nặng nề. Khi thông điệp xuyên suốt tuổi thơ là “con chưa đủ tốt”, người trưởng thành đó sẽ mang theo tiếng nói phê phán đó trong đầu rất lâu, thậm chí kể cả khi cha mẹ không còn ở bên cạnh nữa.
Tôi có làm việc với một chị, đã ngoài 40 tuổi, thành đạt theo mọi tiêu chuẩn bên ngoài, nhưng mỗi khi ra quyết định đều phải hỏi ý kiến nhiều người khác trước. Chị nói: “Tôi không tin vào phán xét của mình.” Khi ngồi nói chuyện sâu hơn, chị nhớ lại một tuổi thơ mà mọi quyết định của mình đều bị sửa, bị bác bỏ, hoặc bị cho là sai. Không ai nói với chị là “con quyết định sai”, nhưng chị học được điều đó qua hàng nghìn lần nhỏ như vậy.
Tác động đến các mối quan hệ
Trẻ lớn lên trong môi trường cha mẹ độc đoán thường gặp khó khăn trong việc xây dựng quan hệ bạn bè lành mạnh. Hoặc con quá phục tùng, không dám nói không, dễ bị bắt nạt. Hoặc con muốn kiểm soát người khác vì đó là mô hình quan hệ duy nhất con biết.
Và điều đáng nói nhất là hậu quả cha mẹ nghiêm khắc có xu hướng lặp lại qua thế hệ. Không phải vì “gen di truyền tính cách”, mà đơn giản vì chúng ta thường nuôi dạy con theo cách mình đã được nuôi dạy, trừ khi mình ý thức và chủ động thay đổi điều đó.
Cái nghịch lý về thành tích học tập
Đây là điều nhiều anh chị hay vịn vào: “Nhưng con tôi học giỏi mà, nghiêm khắc là có tác dụng đó thôi.”
Thành thật mà nói, trong ngắn hạn, môi trường áp lực cao có thể thúc đẩy kết quả học tập. Nhưng nghiên cứu về động lực học tập lâu dài cho thấy một bức tranh khác: trẻ học vì sợ thất vọng cha mẹ, không phải vì thích thú, thường mất đi động lực nội tại khi thoát khỏi tầm kiểm soát. Những năm đại học hay đi làm, khi không còn ai đứng sau thúc ép, nhiều người trong số họ không biết phải tự thúc đẩy bản thân như thế nào nữa.
Sáng tạo, tư duy phản biện, khả năng tự học đều cần một môi trường mà việc thử và sai được chấp nhận. Môi trường mà mọi lỗi lầm đều bị trừng phạt không thể nuôi dưỡng được điều đó.
Vậy nghiêm khắc có tốt không?
Có. Và Lanh tôi muốn nói thẳng điều này để tránh hiểu lầm.
Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường hoàn toàn không có kỷ luật, không có giới hạn, không được dạy về trách nhiệm, cũng sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong cuộc sống. Thế giới có quy tắc, có hệ quả, có những kỳ vọng mà xã hội đặt ra, và con cần được chuẩn bị cho điều đó từ trong gia đình.
Khi anh chị đặt giờ giấc rõ ràng, yêu cầu con làm việc nhà, không nhượng bộ trước những đòi hỏi vô lý, không cho phép con nói chuyện thiếu tôn trọng với người lớn, đó là nuôi dạy con nghiêm khắc theo nghĩa tích cực. Con học được rằng hành động có hệ quả. Con học được thói quen và kỷ luật bản thân. Con được chuẩn bị để đối mặt với một thế giới không phải lúc nào cũng dễ dàng.
Vấn đề không nằm ở chữ “nghiêm khắc”. Vấn đề nằm ở chỗ nghiêm khắc đó có đi cùng với tình yêu thương, sự tôn trọng, và kết nối cảm xúc không. Khi có đủ cả hai, đó là môi trường tốt nhất để con phát triển.
Nếu phải dùng một hình ảnh, Lanh tôi hay nghĩ đến cây. Đất cứng quá thì rễ không đâm được. Đất mềm quá thì cây không đứng vững. Cần đất vừa đủ chắc để giữ cây, vừa đủ tơi để rễ lan ra.
Lớn lên với cha mẹ nghiêm khắc
Phần này tôi muốn nói riêng với những ai đang đọc và nhận ra mình trong câu chuyện, không phải với tư cách là cha mẹ, mà là đứa con năm xưa.
Rất nhiều người lớn mang trong mình những vết thương từ tuổi thơ mà không biết tên chúng là gì. Chỉ biết rằng mình hay lo lắng. Hay tự nghi ngờ bản thân. Khó nhận lời khen mà không cảm thấy không xứng đáng. Trong các mối quan hệ thì hoặc là quá phục tùng hoặc là quá kiểm soát, vì đó là hai thái cực mà mình đã học được.
Nhận ra điều đó không có nghĩa là đổ lỗi cho cha mẹ. Phần lớn những người đã nuôi dạy chúng ta theo cách khắt khe đều làm vậy vì họ nghĩ đó là đúng, vì họ cũng được nuôi dạy như vậy, vì họ muốn tốt cho con theo cách họ hiểu.
Nhận ra ảnh hưởng là bước đầu tiên để không lặp lại nó. Bởi vì điều đáng lo nhất không phải là những gì đã xảy ra với mình, mà là mình có vô tình mang nó theo và áp xuống thế hệ tiếp theo không.
Phá vỡ vòng lặp thế hệ không phải là thứ xảy ra ngay lập tức. Nhưng nó bắt đầu từ ý thức. Từ việc dừng lại và hỏi: “Câu tôi sắp nói với con, tôi nói vì tôi hiểu điều đó tốt cho con, hay tôi nói vì tôi đã nghe câu đó quá nhiều lần đến mức nó trở thành phản xạ?”
Tôi biết điều này không dễ. Và anh chị không cần làm một mình. Có nhiều cách để tìm hiểu sâu hơn về tâm lý trẻ em, về cách xây dựng mối quan hệ cha mẹ và con cái lành mạnh, và về cách chữa lành những vết thương từ tuổi thơ theo hướng tích cực, không phán xét.
Kết luận
Cha mẹ nghiêm khắc không phải là kẻ phản diện, nhưng hãy tự hỏi: “Con có cảm thấy được yêu thương và an toàn bên mình không?”. Kỷ luật đúng nghĩa là đặt giới hạn trong nền tảng của tôn trọng, để con biết dù mắc lỗi vẫn luôn được yêu. Hãy sẵn lòng nhìn thẳng vào điều này để điều chỉnh ngay hôm nay!
Nếu anh chị muốn đi sâu hơn vào tâm trí con, tìm hiểu thêm về cách xây dựng kết nối với con trong từng giai đoạn phát triển, anh chị có thể tham khảo các chương trình như Trưởng thành cùng con tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đồng hành với nhiều gia đình trên hành trình nuôi dạy con nghiêm khắc theo đúng nghĩa lành mạnh nhất của từ này.
