Tips đi qua giai đoạn khủng hoảng tuổi dậy thì của con

Khủng hoảng tuổi dậy thì là giai đoạn khiến nhiều cha mẹ hoang mang nhất trong hành trình nuôi con. Từ đứa trẻ ngoan ngoãn, con trở nên khó hiểu, dễ cáu gắt, xa cách gia đình hoặc có những hành vi nổi loạn khiến cha mẹ vừa lo lắng vừa bất lực. Cha mẹ thường coi đó là “sự hư hỏng”. Nhưng thực chất, đây là những dấu hiệu cho thấy con đang trải qua một cuộc khủng hoảng tâm lý sâu sắc trong quá trình trưởng thành và có thể là “tín hiệu” cần cha mẹ thấu hiểu. Cùng tìm hiểu về khủng hoảng tuổi dậy thì và cách cha mẹ giúp con vượt qua trong bài viết sau!

ĐỒNG HÀNH CÙNG CON GIAI ĐOẠN TUỔI DẬY THÌ

Khủng hoảng tuổi dậy thì là gì?

Tuổi dậy thì vốn dĩ đã đi kèm với nhiều thay đổi về cảm xúc và hành vi. Tuy nhiên, khủng hoảng tâm lý tuổi dậy thì xảy ra khi những thay đổi này trở nên quá dữ dội, kéo dài và ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt, học tập cũng như các mối quan hệ của con. Lúc này, con không chỉ “ẩm ương” nhất thời, mà đang loay hoay tìm cách đối phó với những xung đột nội tâm vượt quá khả năng tự điều chỉnh.

Cha mẹ thường bỏ qua và có sự nhầm lẫn “khủng hoảng tuổi dậy thì”. Cha mẹ thường gắn nhãn cho con là “nổi loạn”, “bướng bỉnh” hay “thiếu tôn trọng”. Cha mẹ chỉ nhìn vào hành vi mà không nhìn vào cảm xúc phía sau những hành động của con. Và từ đó, những mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái xuất hiện. 

Đến khi mâu thuẫn leo thang, khoảng cách giữa cha mẹ và con đã trở nên khó thu hẹp. Bởi vậy, tìm hiểu về nổi loạn tuổi dậy thì chính là một trong những điều quan trọng để cha mẹ “làm bạn” với con trong độ tuổi quan trọng của cuộc đời.

Những biểu hiện thường gặp của khủng hoảng tuổi dậy thì

Xuất hiện những “hành vi chống đối” cha mẹ

Nổi loạn tuổi dậy thì thường biểu hiện qua việc cãi lại lời người lớn, vượt ra khỏi các quy tắc, phản ứng gay gắt hoặc cố tình làm ngược lại mong muốn của cha mẹ. Con dễ cáu gắt khi cha mẹ nhắc nhở con điều gì đó. Con cũng vượt qua những “quy tắc” trong gia đình như đi chơi về quá muộn hay ăn mặc theo thần tượng… 

Trong giai đoạn dậy thì, con thường mong muốn thử nghiệm ranh giới, tìm cảm giác kiểm soát và khẳng định cái tôi của mình. Những hành vi “chống đối” này chỉ là cách để con thõa mãn những mong muốn của mình.

Thu mình, xa cách và né tránh giao tiếp

Không phải đứa trẻ nào khủng hoảng cũng thể hiện ra bên ngoài. Một số con chọn cách thu mình, ít nói, tránh tiếp xúc với gia đình và dành phần lớn thời gian trong không gian riêng. 

Có nhiều cha mẹ chia sẻ, trước đây cha mẹ và con nói chuyện với nhau rất nhiều. Nhưng đến tuổi dậy thì, hầu như cha mẹ không thể nói chuyện được với con. Con thường xuyên đóng cửa trong phòng, đeo tai nghe, lờ đi khi cha mẹ nhắc đến… khiến cha mẹ vô cùng buồn rầu. 

Trong khi đó, một số cha mẹ còn không để ý và chủ quan về sự xa cách này. Dần dần khoảng cách thế hệ ngày một xa mà khó lòng cứu vớt lại. Thực tế đây có thể là dấu hiệu con đang chịu áp lực cảm xúc lớn mà không biết chia sẻ cùng ai.

Cảm xúc và suy nghĩ tiêu cực kéo dài

Ở giai đoạn này, cảm xúc của các con thường thay đổi nhanh chóng: dễ vui, dễ buồn và dễ thay đổi. Con có thể vui vẻ trong chốc lát nhưng nhanh chóng chuyển sang buồn bã, lo lắng hoặc cáu giận mà chính con cũng không hiểu vì sao. 

Nếu tâm trạng con có thể cân bằng được, thì cha mẹ không cần quá lo lắng. Tuy nhiên, khi trạng thái tiêu cực kéo dài: con luôn trong trạng thái buồn bã, ủ rũ, không có động lực, luôn nghĩ mình vô giá trị… thì cha mẹ nên lưu tâm. Đó là dấu hiệu cho thấy con đang gặp khủng hoảng tâm lý tuổi dậy thì, chứ không đơn thuần là thay đổi sinh lý. 

Hành vi “nổi loạn” và cực đoan ở tuổi dậy thì

Trong một số trường hợp, khủng hoảng tuổi dậy thì có thể đi kèm những hành vi đáng lo ngại như: sử dụng chất kích thích (thuốc lá, rượu, bia); tham gia các hành vi tiêu cực (đua xe, đánh nhau); tự làm đau bản thân;… Đây là những biểu hiện cần được đặc biệt quan tâm vì có thể liên quan đến rối loạn tâm lý tuổi dậy thì. Nếu cha mẹ không đồng hành cùng con trong giai đoạn này, con có thể đi lạc hướng và ảnh hưởng lâu dài đến tương lai của con.

Nguyên nhân dẫn đến khủng hoảng tâm lý tuổi dậy thì

Để đồng hành cùng con trong thời gian khủng hoảng tâm lý tuổi dậy thì, cha mẹ cần thấu hiểu nguyên nhân đằng sau những thay đổi về cảm xúc và hành vi của con.

Thay đổi nội tiết và sự phát triển chưa đồng bộ của não bộ

Trong tuổi dậy thì, hormone thay đổi mạnh mẽ khiến vùng não cảm xúc phát triển nhanh hơn vùng não kiểm soát lý trí. Điều này khiến con dễ phản ứng bốc đồng, cảm xúc mãnh liệt nhưng lại thiếu khả năng tự điều chỉnh. Bởi vậy, cha mẹ cần bình an trước sự thay đổi có phần “bất ổn” của con. Cha mẹ chỉ yêu cầu con “bình tĩnh lại” mà không hiểu cơ chế này, con thường cảm thấy mình không được thấu hiểu.

Áp lực học tập, bạn bè và mạng xã hội

Bước vào tuổi dậy thì, tâm lý của các con chú ý nhiều hơn đến vẻ bề ngoài, đến sự so sánh với các bạn và đặc biệt là ảnh hưởng của thần tượng. Trong thời kỳ công nghệ số, các con cũng được tiếp xúc nhiều hơn với mạng xã hội. Do đó, tuổi dậy thì của con cũng đối mặt với nhiều áp lực cùng lúc: kỳ vọng của bản thân, so sánh với bạn bè của mình và áp lực từ hình ảnh lý tưởng trên mạng xã hội. Những áp lực này âm thầm tích tụ và trở thành gánh nặng tâm lý. Nếu con không có không gian an toàn để giải tỏa thì chúng dễ bùng phát thành những biểu hiện khủng hoảng.

Mâu thuẫn gia đình và thiếu an toàn cảm xúc

Gia đình là nơi con cần cảm giác an toàn nhất. Tuy nhiên, khi mối quan hệ cha mẹ – con cái căng thẳng con dễ rơi vào trạng thái phòng vệ. Nguyên nhân xuất phát từ việc cha mẹ luôn áp đặt, không lắng nghe, so sánh con hay kiểm soát con. Ngay trong chính ngôi nhà của mình, con luôn có sự tổn thương, thiếu an toàn cảm xúc. Đây chính là một nguyên nhân phổ biến khiến rối loạn tâm lý tuổi dậy thì trở nên trầm trọng hơn.

Cha mẹ cần làm gì khi con rơi vào khủng hoảng tuổi dậy thì?

Nhìn nhận nổi loạn như một tín hiệu thay vì vấn đề

Khi con có hành vi nổi loạn, phản kháng hay cư xử “khó chịu”, phản xạ tự nhiên của nhiều cha mẹ là tìm cách chấm dứt hành vi đó càng nhanh càng tốt. Đó có thể là việc quát mắng, dùng quy tắc nặng hơn hay dùng đòn roi. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc dập tắt hành vi, cha mẹ rất dễ bỏ lỡ điều quan trọng hơn nằm phía sau: con đang cố gắng nói điều gì đó bằng cách của mình.

Thay vì luôn chê trách: sao con hư vậy!, cha mẹ có thể tự hỏi: Điều gì đang khiến con cảm thấy bức bối đến mức phải phản ứng như thế? 

Ví dụ, một cậu bé liên tục cãi lại khi bị nhắc học bài có thể không phải vì lười mà vì con đang chịu áp lực so sánh điểm số với bạn bè hoặc sợ làm cha mẹ thất vọng. Khi hành vi được nhìn như một tín hiệu về nhu cầu cảm xúc chưa được đáp ứng, cha mẹ sẽ tiếp cận con bằng sự thấu hiểu, thay vì đối đầu hay trừng phạt.

Lắng nghe cảm xúc của con thay vì kiểm soát hành vi

Trong khủng hoảng tuổi dậy thì, con không chỉ cần được nhắc “phải làm gì” mà cần được giúp hiểu mình đang cảm thấy thế nào. Việc cha mẹ chỉ tập trung vào lỗi sai, tập trung vào kết quả học tập hay hành vi bề mặt thường khiến con cảm thấy mình chỉ được nhìn nhận qua thành tích hoặc sai lầm. Cha mẹ vô tình bỏ qua cả một hành trình cố gắng và những nỗ lực chứng minh cái tôi của con.

Bởi vậy, cha mẹ hãy dành những thời gian thực sự chất lượng bên con. Đó là khoảng thời gian lắng nghe con nói, chia sẻ cùng những cảm xúc của con trước khi đưa ra bất kỳ đánh giá nào. 

Nếu trước đây, cha mẹ thường chỉnh sửa ngay khi con có biểu hiện chống đối: “Con nói chuyện kiểu đó là không chấp nhận được”. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc hỏi về con: “Có vẻ hôm nay con rất bực, chuyện gì đã làm con khó chịu vậy?”. Khi con cảm thấy cảm xúc của mình được công nhận, con sẽ bớt sự phòng thủ và dần học cách gọi tên cảm xúc thay vì bộc lộ bằng hành vi tiêu cực.

Cho con môi trường được sai

Trẻ đang trải qua khủng hoảng tâm lý rất nhạy cảm với sự phán xét. Nếu mỗi lần con mắc lỗi đều đi kèm với trách mắng, so sánh hoặc thất vọng nặng nề, con sẽ nhanh chóng học được một điều: im lặng và che giấu sẽ an toàn hơn nói thật. Và chính cha mẹ đã để con “tuột khỏi tay” mình cả quãng đời về sau.

Một môi trường an toàn cho lỗi sai không có nghĩa là cha mẹ bỏ qua mọi giới hạn, mà là cách phản ứng của cha mẹ không khiến con sợ hãi. Ví dụ, khi con vi phạm một quy định trong gia đình, thay vì quát mắng ngay, cha mẹ có thể cùng con nhìn lại điều gì đã xảy ra, con đã nghĩ gì lúc đó và lần sau có thể làm khác đi như thế nào. Khi biết rằng sai lầm không đồng nghĩa với bị từ chối hay mất đi tình yêu thương, con sẽ dám chia sẻ nhiều hơn khi gặp khó khăn thực sự.

Thiết lập giới hạn rõ ràng nhưng không áp đặt

Trong khủng hoảng tuổi dậy thì, con vẫn cần giới hạn để cảm thấy an toàn. Nhiều cha mẹ không hiểu, điều khiến con phản kháng thường không phải các quy tắc và giới hạn mà là áp đặt những giới hạn từ cha mẹ. Khi mọi quy tắc đều mang tính mệnh lệnh, không giải thích và không lắng nghe, con dễ cảm thấy mình bị kiểm soát thay vì được bảo vệ.

Thiết lập giới hạn rõ ràng nghĩa là cha mẹ nói rõ điều gì được phép, điều gì không và vì sao điều đó quan trọng. Những giới hạn cần được thống nhất và nhận được sự đồng ý của con. Khi con được tham gia vào quá trình thiết lập giới hạn, con sẽ có cảm giác được tôn trọng và ít có xu hướng chống đối hơn.

Quan trọng hơn, cha mẹ sẵn sàng lắng nghe quan điểm của con và điều chỉnh cách áp dụng trong những tình huống phù hợp. Chẳng hạn, thay vì cấm tuyệt đối việc sử dụng điện thoại, cha mẹ có thể cùng con thống nhất thời gian và mục đích sử dụng. Con có thể dùng điện thoại sau khi đã làm bài tập…

Khủng hoảng tuổi dậy thì không phải là dấu hiệu cho thấy con “hỏng”, cũng không phải thất bại trong cách nuôi dạy của cha mẹ. Nổi loạn tuổi dậy thì theo cách thu mình hay bùng nổ cảm xúc hành vi, chỉ là cách con đang cố gắng thích nghi với thế giới nội tâm mới bên trong con. Những biện pháp kiểm soát không phải là cách hay của cha mẹ. Sự bình tĩnh để lắng nghe, sự kiên nhẫn để đồng hành chính là “chìa khóa” để khoảng cách của cha mẹ và con cái bền chặt hơn.

XEM NGAY: Chuyên gia chia sẻ cách dạy con tuổi dậy thì khéo léo, hiệu quả 

Nếu cha mẹ đang có những bối rối trước khủng hoảng tuổi dậy thì của con, cha mẹ đang bất lực và tự trách mình vì nuôi dạy con chưa tốt… Hãy tham gia 3 Buổi chia sẻ MIỄN PHÍ tại Minh Trí Thành. Dưới sự dẫn dắt của Thạc sĩ Tâm lý Nguyễn Thị Lanh, cha mẹ sẽ thấu hiểu được nguyên nhân gốc rễ đằng sau những khủng hoảng của con, hiểu được nhu cầu của con ở tuổi dậy thì là gì. Đặc biệt, cha mẹ được cập nhật tư duy và phương pháp mới để từng bước “đến với trái tim con”: thấu hiểu – đồng hành – dẫn dắt con trở thành người thành công trong tương lai.